Important Questions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी is a Class 9 Sanskrit Sharada dialogue on artificial intelligence, its uses, limits and ethical risks.
For CBSE 2026-27 Class 9 Sanskrit exams, this chapter supports practice in अपठित-अवबोधनम्, रचनात्मक-कार्यम्, अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् and पठित-अवबोधनम्.
विद्यालयकक्षा में यशिका एक चालक-रहित पटु-कारयान देखकर प्रश्न पूछती है, और वहीं से कृतकबुद्धि पर संवाद शुरू होता है। अध्यापक छात्र-छात्राओं को चैट-जीपीटी, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, डेटासेट्, यन्त्राधिगम, डीप-फेक् और कृतकबुद्धि-साक्षरता जैसे आधुनिक विषयों से जोड़ते हैं।
Important Questions Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 विद्यार्थियों को कृतकबुद्धि के स्वरूप, उपयोगक्षेत्र, शिक्षा में भूमिका, सीमाएँ, पूर्वग्रह, नैतिकता और व्याकरण अभ्यास के लिए तैयार करते हैं। CBSE 2026-27 परीक्षा में इस पाठ से संवाद-आधारित प्रश्न, शब्दार्थ, विभक्ति, कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य और पठित-अवबोधनम् पूछे जा सकते हैं।
Key Takeaways
- Chapter focus: एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी Class 9 कृतकबुद्धि को मानवबुद्धि की सहयोगिनी बताता है।
- Main concepts: पाठ में चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्र, डेटासेट्, यन्त्राधिगम, गहनाधिगम और डीप-फेक् आते हैं।
- Ethical angle: कृतकबुद्धि मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी — यह वाक्य विवेकपूर्ण उपयोग और आत्मनियन्त्रण पर बल देता है।
- Grammar value: Class 9 Sanskrit grammar practice में इस पाठ से पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी विभक्ति, कर्तृ-क्रिया और विशेषण-विशेष्य पूछा जा सकता है।
Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 Exam Pattern 2026-27
| Section | Question Area | Marks |
| A | अपठित-अवबोधनम् | 10 |
| B | रचनात्मक-कार्यम् | 15 |
| C | अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् | 25 |
| D | पठित-अवबोधनम् | 30 |
Section A: अपठित-अवबोधनम् – 10 Marks
अपठित-अवबोधनम् में कृतकबुद्धि, यन्त्र, दत्तांश, डिजिटल-जागरूकता और नैतिकता से जुड़ा गद्यांश आ सकता है। एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी word meanings ऐसे प्रश्नों में उपयोगी हैं।
Q1. अधोलिखितम् अपठितगद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत।
कृतकबुद्धिः आधुनिकविज्ञानस्य प्रभावशालि साधनम् अस्ति। अनया यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च साधयन्ति। शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, वित्तक्षेत्रे च कृतकबुद्धेः उपयोगः भवति। किन्तु अस्याः उपयोगः विवेकपूर्वकं करणीयः, यतः मिथ्यादत्तांशः दोषपूर्णं परिणामं जनयति।
प्रश्नः: कृतकबुद्धिः कस्य प्रभावशालि साधनम् अस्ति?
उत्तरम्: कृतकबुद्धिः आधुनिकविज्ञानस्य प्रभावशालि साधनम् अस्ति।
यह उत्तर गद्यांश की पहली पंक्ति से मिलता है। पाठ में भी कृतकबुद्धि को आधुनिक विज्ञानयुग का प्रभावशाली साधन कहा गया है।
Q2. गद्यांशानुसार यन्त्राणि कृतकबुद्ध्या किं कुर्वन्ति?
यन्त्राणि कृतकबुद्ध्या मानववत् चिन्तयन्ति, निर्णयं कुर्वन्ति, कार्यं च साधयन्ति।
यह पाठ की परिभाषा से जुड़ा उत्तर है। कृतकबुद्धि का आधार यही है कि अचेतन यन्त्र मानवबुद्धि की तरह कार्य करें।
Q3. कृतकबुद्धेः उपयोगः केषु क्षेत्रेषु भवति?
कृतकबुद्धेः उपयोगः शिक्षाक्षेत्रे, चिकित्साक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, वित्तक्षेत्रे च भवति।
पाठ में शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त और मनोरञ्जन का उल्लेख है। इसलिए यह प्रश्न Sanskrit Sharada Chapter 5 extract practice के लिए भी उपयोगी है।
Q4. मिथ्यादत्तांशः किं जनयति?
मिथ्यादत्तांशः दोषपूर्णं परिणामं जनयति।
यह उत्तर पाठ में आए “पूर्वग्रहः” विचार से जुड़ा है। जब प्रशिक्षणदत्तांश पक्षपातयुक्त होता है, निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त हो सकते हैं।
Q5. गद्यांशात् एकं अव्ययपदं लिखत।
अव्ययपदम् — किन्तु।
“किन्तु” विरोध या सीमा बताने के लिए प्रयोग होता है। संस्कृत गद्यांशों में ऐसे अव्यय पद भाषा-आधारित प्रश्नों में पूछे जा सकते हैं।
Section B: रचनात्मक-कार्यम् – 15 Marks
रचनात्मक-कार्यम् में पत्र, वाक्य-रचना, चित्रवर्णन और अनुवाद के प्रश्न आ सकते हैं। Important Questions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 में कृतकबुद्धि, डिजिटल-जागरूकता और नैतिकता अच्छे लेखन-विषय हैं।
Q6. मञ्जूषायाः साहाय्येन पत्रस्य रिक्तस्थानानि पूरयत।
मञ्जूषा: कृतकबुद्धिः, विद्यालये, नैतिकता, उपयोगः, नमः
प्रिय मित्र,
सप्रेम ______। अद्य अस्माकं ______ कृतकबुद्धिविषये चर्चा अभवत्। शिक्षकः अवदत् यत् ______ मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति। अस्याः ______ विवेकपूर्वकं करणीयः। डिजिटलजीवने ______ अपि आवश्यकी अस्ति।
तव मित्रम्
आर्यः
उत्तरम्: नमः, विद्यालये, कृतकबुद्धिः, उपयोगः, नैतिकता।
यह पत्र Chapter 5 के मूल विचार पर आधारित है। इसमें कृतकबुद्धि, उपयोग और नैतिकता जैसे शब्द स्वाभाविक रूप से आते हैं।
Q7. “कृतकबुद्धिः” इति विषयम् आधृत्य पञ्च संस्कृतवाक्यानि लिखत।
कृतकबुद्धिः आधुनिकविज्ञानस्य साधनम् अस्ति।
कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति।
यन्त्राणि कृतकबुद्ध्या मानववत् कार्यं कुर्वन्ति।
शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः भवति।
कृतकबुद्धेः उपयोगः नैतिकतया करणीयः।
ये वाक्य Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 important questions में रचनात्मक अभ्यास के लिए उपयोगी हैं।
Q8. “डीप-फेक्” शब्देन द्वे संस्कृतवाक्ये लिखत।
डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रम् अस्ति।
डीप-फेक् समाजे अपराधाय कारणं भवितुं शक्नोति।
पाठ में डीप-फेक् को कृतकबुद्धि के दुरुपयोग से जोड़ा गया है। यह डिजिटल-जागरूकता का महत्वपूर्ण विषय है।
Q9. हिन्दी वाक्यस्य संस्कृते अनुवादं कुरुत: कृतकबुद्धि मानवबुद्धि की सहायक है।
कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी अस्ति।
यह वाक्य अध्याय के शीर्षक से जुड़ा है। “सहकरी” का अर्थ है सहयोगिनी या helper।
Q10. हिन्दी वाक्यस्य संस्कृते अनुवादं कुरुत: शिक्षक का कोई विकल्प नहीं है।
शिक्षकस्य विकल्पः नास्ति।
यह वाक्य पाठ के मुख्य कथन से जुड़ा है। अध्यापक कहते हैं कि कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति।
Q11. “डेटासेट्” शब्देन एकं संस्कृतवाक्यं रचयत।
डेटासेट् यन्त्रपाठशालायाः नाम अस्ति।
यह वाक्य पाठ के रोचक संवाद से लिया गया भाव है। अध्यापक बताते हैं कि कृतकबुद्धि यन्त्रं दत्तांशमाध्यमेन शिक्षणं करोति।
Q12. “सुरक्षितं जालप्रवेशम्” इति भावेन एकं संस्कृतवाक्यं लिखत।
वयं सुरक्षितं जालप्रवेशं करवाम।
यह पाठ के अन्तिम संकल्प से जुड़ा है। छात्र जागरूक नागरिक बनने और डिजिटल भारत को समृद्ध करने की बात कहते हैं।
Section C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 Marks
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् में Class 9 Sanskrit vibhakti practice, कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य और शब्दार्थ पूछे जा सकते हैं। इस पाठ में पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी विभक्ति के प्रयोग विशेष रूप से दिए गए हैं।
Q13. पञ्चमी विभक्तेः प्रयोगः कदा भवति?
पञ्चमी विभक्तिः “कस्मात्?” इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते।
यह वियोग, कारण और अपसरण को सूचित करती है। उदाहरण — छात्रः विद्यालयात् आगतः।
Q14. षष्ठी विभक्तेः प्रयोगः कदा भवति?
षष्ठी विभक्तिः “कस्य?” इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते।
यह सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश और विषय बताती है। उदाहरण — बालकस्य पुस्तकम्।
Q15. सप्तमी विभक्तेः प्रयोगः कदा भवति?
सप्तमी विभक्तिः “कस्मिन्?” इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते।
यह स्थान, काल और आधार बताती है। उदाहरण — विद्यालये पठति।
Q16. “कृतकबुद्धिः” इति समस्तपदस्य विग्रहं कुरुत।
कृतका बुद्धिः।
यह कर्मधारय समास का उदाहरण है। इसका अर्थ है मनुष्य-बुद्धि जैसी यन्त्र-चिन्तन शक्ति।
Q17. “अपराधशमनाय” इति समस्तपदस्य विग्रहं कुरुत।
अपराधस्य शमनाय।
इसका अर्थ है अपराध की रोकथाम के लिए। पाठ में अपराधशमनाय मुखपरिचयप्रणाली और पूर्वानुमेय-नियन्त्रण का उल्लेख है।
Q18. “रश्मिपरीक्षणविद्या” इति पदस्य विग्रहं कुरुत।
रश्मिपरीक्षणस्य विद्या।
यह चिकित्सा क्षेत्र से जुड़ा पद है। पाठ में कृतकबुद्धि आधारित चिकित्सोपकरणों में इसका उल्लेख आता है।
Q19. “सहकरी” इति शब्दस्य अर्थं लिखत।
“सहकरी” इति शब्दस्य अर्थः सहयोगिनी।
अध्याय में कृतकबुद्धि को मानवबुद्धि की सहकरी कहा गया है। इसका भाव है कि कृतकबुद्धि सहायता करती है, शासन नहीं करती।
Q20. “पूर्वग्रहः” इति शब्दस्य अर्थं लिखत।
पूर्वग्रहः इति शब्दस्य अर्थः पूर्वं स्थापितं पक्षपातयुक्तं मतम्।
जब प्रशिक्षणदत्तांश पक्षपातयुक्त होता है, तब कृतकबुद्धि के निष्कर्ष भी पक्षपातयुक्त हो सकते हैं। पाठ में इसे दोष कहा गया है।
Q21. वाक्ये कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत: शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति।
कर्तृपदम् — शिक्षकः।
क्रियापदम् — सूचयति।
यह वाक्य कर्ता और क्रिया के सम्बन्ध को दिखाता है। सूचयति का अर्थ है बताता है।
Q22. वाक्ये विशेषणं विशेष्यं च चिनुत: अद्यतनं संगणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति।
विशेषणम् — अद्यतनम्।
विशेष्यम् — संगणकयन्त्रम्।
“अद्यतनम्” संगणकयन्त्रम् की विशेषता बताता है। इसलिए यह विशेषण है।
Section D: पठित-अवबोधनम् – 30 Marks
पठित-अवबोधनम् में संवाद, परिभाषा, उदाहरण, उपयोगक्षेत्र, दुरुपयोग, नैतिकता और अध्यापक के निष्कर्ष पर प्रश्न पूछे जा सकते हैं। Class 9 Sanskrit Chapter 5 questions answers के लिए पाठ के प्रमुख तकनीकी शब्द याद रखें।
Q23. कृतकबुद्धिः का अस्ति?
यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः अस्ति।
पाठ में वैज्ञानिकों के अनुसार कृतकबुद्धि वही है जिससे यन्त्र सोचते, निर्णय लेते और कार्य करते हैं।
Q24. अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः और परप्लेक्सिटि इत्यादीनि उदाहरणानि उक्तवान्।
ये सभी कृतकबुद्धियुक्त अनुप्रयुक्त तन्त्र हैं। छात्र इनका उपयोग प्रश्नोत्तर, संवाद और दिशा-निर्देशन में देखते हैं।
Q25. कृतकबुद्धेः प्रमुखाः प्रकाराः के सन्ति?
कृतकबुद्धेः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति — सङ्कुचितकृतकबुद्धिः, सामान्यकृतकबुद्धिः, अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः।
सङ्कुचितकृतकबुद्धि आज उपयोग में दिखती है। सामान्य और अत्युत्कृष्ट कृतकबुद्धि को पाठ में लक्ष्य या काल्पनिक स्तर बताया गया है।
Q26. यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
यन्त्राणि यन्त्राधिगमेन, गहनाधिगमेन और दत्तांशमाध्यमेन शिक्ष्यन्ते।
अध्यापक इसे यन्त्रपाठशाला कहते हैं। इस यन्त्रपाठशाला का नाम “डेटासेट्” है।
Q27. कृतकबुद्धिः शिक्षायां कथं साहाय्यं करोति?
कृतकबुद्धिः शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, AI for All, पी.एम.-ई विद्या, चैटबोट् और भाषानुवादोपकरणैः साहाय्यं करोति।
इन उपकरणों से छात्र शिक्षक की अनुपस्थिति में भी स्वयं अध्ययन कर सकते हैं। फिर भी शिक्षक का स्थान कृतकबुद्धि नहीं लेती।
Q28. “कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति” इति वाक्यस्य अर्थः कः?
इस वाक्य का अर्थ है कि कृतकबुद्धि शिक्षक की सहायक है, शिक्षक का विकल्प नहीं।
शिक्षक पुस्तकीय ज्ञान के साथ मानवीय मूल्य, अनुशासन, करुणा और व्यवहारज्ञान भी देते हैं। इसलिए प्रेरणा मनुष्यों से ही आती है।
Q29. डीप-फेक् किम्?
डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति।
इसमें मुख और वाणी को मिथ्या रूप से प्रस्तुत किया जाता है। इसका उपयोग उपहास या अपराध के लिए हो सकता है।
Q30. कृतकबुद्धेः सुरक्षित-नैतिक उपयोगाय के उपायाः करणीयाः?
कृतकबुद्धेः सुरक्षित-नैतिक उपयोगाय कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकतापूर्ण प्रशिक्षण, सर्वकारीय नियन्त्रण और आत्मनियन्त्रण आवश्यक हैं।
पाठ का निष्कर्ष है कि कृतकबुद्धि मित्र बने, स्वामी नहीं। विवेकपूर्वक प्रयोग से जीवन अधिक सुगम, सुरक्षित और श्रेयस्कर बन सकता है।
NCERT Class 9 Sanskrit Sharada Chapter-Wise Questions
| Chapter No. | Chapter Name |
| Chapter 1 | सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् |
| Chapter 2 | सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः |
| Chapter 3 | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः |
| Chapter 4 | न खलु वयस्तेजसो हेतुः |
| Chapter 6 | मनःपूतं समाचरेत् |
| Chapter 7 | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् |
| Chapter 8 | अन्नाद् आनन्दं प्रति |
| Chapter 9 | कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः |
| Chapter 10 | णमो अरिहंताणम् |
| Chapter 11 | वर्णोच्चारण-शिक्षा २ |
| Chapter 12 | अन्वयः |
| Chapter 13 | समासः |
| Chapter 14 | वाच्यम् |
| Chapter 15 | शब्दरूपाणि |
| Chapter 16 | धातुरूपाणि |
FAQs (Frequently Asked Questions)
कृतकबुद्धिः means artificial intelligence. In Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5, it is described as a system through which machines work like human intelligence.
मानवबुद्धेः सहकरी means helper of human intelligence. The chapter uses this phrase to show that artificial intelligence supports human work but does not replace human wisdom.
डेटासेट् is the collection of data through which an AI machine learns. The teacher humorously calls it the “school” of machines.
डीप-फेक् is AI-generated fake media. It may be a false image, video or voice created through artificial intelligence.
कृतकबुद्धिः is called गुरुमित्रम् because it helps teachers and students in learning. The chapter clearly says it is not गुरुविकल्पः, because teachers also give values, discipline and human guidance.