NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3

“आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः” पाठ में नामदेवमहाराज की कथा के माध्यम से करुणा, भूतदया, अहिंसा और सर्वजीवों में ईश्वर-दर्शन का संदेश दिया गया है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 में संस्कृत प्रश्नोत्तर, भूतकाल-परिवर्तन, कथन-मेलन, प्रश्ननिर्माणम्, घटनाक्रम, उपपदविभक्तयः, क्तवतु-प्रत्यय और समस्तपद अभ्यास हल किए गए हैं।

किसी जीव को छोटा या तुच्छ समझकर उसे पीड़ा देना इस पाठ की दृष्टि में अज्ञान है। “आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः” में कपिल और माधवी की गलती से कथा शुरू होती है, लेकिन मातामही नामदेवमहाराज की घटना सुनाकर उन्हें समझाती हैं कि ईश्वर केवल मंदिर में नहीं, सभी प्राणियों में निवास करता है। नामदेव का कुत्ते के पीछे क्रोध से नहीं, करुणा से घी लेकर दौड़ना पाठ का सबसे महत्वपूर्ण प्रसंग है। ये NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 students को textbook exercises, Sanskrit grammar और value-based answers revise करने में मदद करते हैं।

Key Takeaways

  • पाठ का नाम: आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
  • मुख्य पात्र: कपिल, माधवी, मातामही, नामदेवमहाराज, पाण्डुरङ्गः और शुनकः
  • मुख्य विषय: भूतदया, करुणा, अहिंसा, सर्वजीवों में ईश्वर-दर्शन और आत्मवत् व्यवहार
  • मुख्य अभ्यास: संस्कृत प्रश्नोत्तर, भूतकाल-परिवर्तन, कथन-मेलन, प्रश्ननिर्माणम्, घटनाक्रम, उपपदविभक्तयः और क्तवतु-प्रत्यय

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 Structure 2026

Section Text / Skill Area Main Question Type
पाठ-परिचय नामदेवमहाराज की करुणा-कथा भावार्थ और मुख्य विचार
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः textbook exercises संस्कृत उत्तर, कथन-मेलन, घटनाक्रम
व्याकरण उपपदविभक्तयः, क्तवतु-प्रत्यय, प्रश्ननिर्माणम् Grammar और sentence practice

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3: आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः

Atmavat Sarvabhuteshu NCERT Solutions में उत्तर पुस्तक के अभ्यास क्रम में दिए गए हैं। यह section विद्यार्थियों को Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 Question Answer को textbook-based format में समझने में मदद करता है।

पाठ का भावार्थ

1. “आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः” पाठ का मुख्य भाव क्या है?

उत्तर: इस पाठ का मुख्य भाव यह है कि जो व्यक्ति सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पण्डित है।

कपिल और माधवी खेलते समय एक कुत्ते को पत्थर से मारने दौड़ते हैं। मातामही उन्हें रोककर नामदेवमहाराज की कथा सुनाती हैं। नामदेव कुत्ते को दण्ड देने के लिए नहीं, बल्कि उसे सूखी रोटी से पीड़ा न हो, इसलिए घी लेकर उसके पीछे दौड़ते हैं। इस घटना से स्पष्ट होता है कि ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है। इसलिए शरीर, वाणी या मन से किसी को पीड़ा नहीं देनी चाहिए, बल्कि दूसरों की पीड़ा दूर करने का प्रयास करना चाहिए।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत

यह section आत्मवत्सर्वभूतेषु question answer और direct Sanskrit answers के लिए उपयोगी है।

1. मातामही कस्य कथां श्रावितवती?

उत्तर: मातामही नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती।

हिंदी अर्थ: मातामही ने नामदेवमहाराज की कथा सुनाई।

2. नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्?

उत्तर: नामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवं अध्यापितवान् यत् ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासः भवति।

हिंदी अर्थ: नामदेव के गुरु विसोबा ने उन्हें सिखाया कि ईश्वर केवल मंदिर में नहीं, बल्कि सभी प्राणियों में निवास करता है।

3. नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्?

उत्तर: नामदेवः करुणया धावनं कृतवान्।

हिंदी अर्थ: नामदेव करुणा की भावना से दौड़े।

4. बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते?

उत्तर: बालकयोः मुखे अपराधभावनया म्लाने संजाते।

हिंदी अर्थ: दोनों बच्चों के चेहरे अपराध-भावना के कारण म्लान हो गए।

5. कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ?

उत्तर: कपिलः माधवी च कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यावः इति सङ्कल्पं कृतवन्तौ।

हिंदी अर्थ: कपिल और माधवी ने संकल्प किया कि वे कभी किसी को पीड़ा नहीं देंगे।

6. “तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ” इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः?

उत्तर: ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः।

हिंदी अर्थ: ‘तम्’ सर्वनाम शब्द कुत्ते के लिए प्रयोग हुआ है।

7. कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ?

उत्तर: कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।

हिंदी अर्थ: कपिल और माधवी छुट्टी में मामा के घर गए थे।

8. “मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च।” इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति?

उत्तर: ‘तौ’ इति शब्दः प्रथमा-विभक्तौ द्विवचने अस्ति।

हिंदी अर्थ: ‘तौ’ शब्द प्रथमा विभक्ति द्विवचन में है।

2. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत

यह section Class 9 Sanskrit Chapter 3 grammar answers में वर्तमानकाल से भूतकाल में वाक्य-परिवर्तन का अभ्यास कराता है।

उदाहरण: नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति।

उत्तर: नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।

1. नैवेद्यं विग्रहस्य परतः स्थापयति।

उत्तर: नैवेद्यं विग्रहस्य परतः स्थापितवान्।

2. नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति।

उत्तर: नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्।

3. गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति।

उत्तर: गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्।

4. अहं शृणोमि।

उत्तर: अहं श्रुतवान्।

5. सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।

उत्तर: सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः।

6. नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।

उत्तर: नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।

3. अधोलिखितानि कथनानि कः / का — कं / कां प्रति कथयति इति लिखत

यह section कथनों को सही वक्ता और श्रोता से मिलाने के लिए है।

उदाहरण: हे देव! शुष्कां रोटिकां न खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु।

उत्तर: नामदेवः — शुनकम् प्रति।

1. कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?

उत्तर: मातामही — कपिलं माधवीं च प्रति।

2. अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।

उत्तर: माधवी — मातामहीं प्रति।

3. किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति?

उत्तर: कपिलः — मातामहीं प्रति।

4. अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु।

उत्तर: विसोबा — नामदेवं प्रति।

5. नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।

उत्तर: नामदेवः — देवं पाण्डुरङ्गं प्रति।

6. धिक् शुनकम्।

उत्तर: कपिलः — मातामहीं प्रति।

7. नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु?

उत्तर: माधवी — मातामहीं प्रति।

8. किं घृतपात्रम् आधृत्य?

उत्तर: कपिलः माधवी च — मातामहीं प्रति।

9. अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति।

उत्तर: कपिलः — मातामहीं प्रति।

10. उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।

उत्तर: पाण्डुरङ्गः — नामदेवं प्रति।

4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

यह section प्रश्ननिर्माणम् का अभ्यास कराता है।

उदाहरण: पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्।

उत्तर: पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्?

1. देवः नामदेवं परितः भवति स्म।

उत्तर: देवः कं परितः भवति स्म?

2. ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।

उत्तर: ईश्वरः केषु निवसति?

3. शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्।

उत्तर: शुनकः आगत्य मुखे कां धृत्वा धावितवान्?

4. शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।

उत्तर: कस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्?

5. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।

उत्तर: आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः?

5. घटनाक्रमानुसारं लिखत

यह section आत्मवत्सर्वभूतेषु exercise answers में कथा के घटनाक्रम को सही क्रम में रखने का अभ्यास कराता है।

क्रम घटना
1 नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
2 नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य परतः स्थापितवान्।
3 नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
4 शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
5 नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
6 शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।

6. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत

यह section उपपदविभक्तयः का अभ्यास कराता है।

आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः

उत्तर:

आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करां विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करां परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरेण विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् इति एकः वदति, तं विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।

7. अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतु-प्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत

यह section क्तवतु प्रत्यय और भूतकाल-रूपों का अभ्यास कराता है।

1. अनुच्छेद को क्तवतु-प्रत्ययान्त रूपों के साथ पुनः लिखिए।

उत्तर:

कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् दत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीम् पूजितवत्यः। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान्। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः मृताः। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् आरोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् शोधितवन्तः। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च दत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् पूजितवन्तः वृक्षरोपणं च कृतवन्तः

8. एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत

यह section समस्तपद और शब्दरचना की समझ के लिए है।

उदाहरण: महान् आत्मा, तेषां

उत्तर: महात्मनाम्।

1. घृतस्य पात्रम्, तत्

उत्तर: घृतपात्रम्।

2. पाषाणस्य खण्डः, तम्

उत्तर: पाषाणखण्डम्।

3. प्रियः सहृत्

उत्तर: प्रियसहृत्।

4. उदरे वेदना

उत्तर: उदरवेदना।

5. स्वीयः व्यवहारः

उत्तर: स्वीयव्यवहारः।

6. जीवनस्य मूल्यानि

उत्तर: जीवनमूल्यानि।

7. मातुलस्य गृहम्, तत्

उत्तर: मातुलगृहम्।

8. नरेषु रत्नानि इव, तेषाम्

उत्तर: नररत्नानाम्।

9. स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन

उत्तर: स्वीयकर्तृत्वेन।

10. अपराधस्य भावना, तया

उत्तर: अपराधभावनया।

11. गुरोः उपदेशः, तम्

उत्तर: गुरूपदेशम्।

12. दिने दिने

उत्तर: प्रतिदिनम्।

13. राजा ऋषिः इव, तेषाम्

उत्तर: राजर्षीणाम्।

उपपदविभक्तयः

यह section Class 9 Sanskrit Chapter 3 grammar answers में उपपदों के साथ सही विभक्ति समझाता है।

1. उपपदविभक्तिः किम्?

उत्तर: समीपस्थं पदम् आश्रित्य जायमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः इति कथ्यते।

हिंदी अर्थ: समीप के पद के आधार पर जो विभक्ति लगती है, उसे उपपदविभक्ति कहते हैं।

2. ‘प्रति’ शब्द के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘प्रति’ शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: नामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म।

3. ‘विना’ शब्द के योगे कौन-कौन सी विभक्तियाँ होती हैं?

उत्तर: ‘विना’ शब्दस्य योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी च विभक्तयः भवन्ति।

उदाहरण:

  • कारणं विना
  • कारणेन विना
  • कारणात् विना

4. ‘धिक्’ शब्द के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘धिक्’ शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: धिक् शुनकम्।

5. ‘निकषा’ शब्द के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘निकषा’ शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: कपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्।

6. ‘परितः’ शब्द के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘परितः’ शब्दयोगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: देवं परितः भक्ताः सन्ति।

7. ‘सह, साकं, सार्धं, समम्’ शब्दों के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘सह, साकं, सार्धं, समम्’ इति शब्दानां योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: माधवी कपिलेन सह भ्रमति।

8. ‘अलम्’ शब्द के योगे का विभक्तिः भवति?

उत्तर: ‘अलम्’ इति शब्दस्य योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

उदाहरण: अलं क्रीडया।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

1. क्तवतु-प्रत्ययान्तशब्दानां रूपाणि

यह section क्तवतु प्रत्यय के रूपों की समझ के लिए है।

1. क्तवतु-प्रत्ययान्त “गतवत्” शब्द के पुल्लिङ्ग प्रथमा रूप लिखिए।

उत्तर:

वचनम् रूपम्
एकवचनम् गतवान्
द्विवचनम् गतवन्तौ
बहुवचनम् गतवन्तः

2. क्तवतु-प्रत्ययान्त “गतवत्” शब्द के स्त्रीलिङ्ग प्रथमा रूप लिखिए।

उत्तर:

वचनम् रूपम्
एकवचनम् गतवती
द्विवचनम् गतवत्यौ
बहुवचनम् गतवत्यः

3. क्तवतु-प्रत्ययान्त “गतवत्” शब्द के नपुंसकलिङ्ग प्रथमा रूप लिखिए।

उत्तर:

वचनम् रूपम्
एकवचनम् गतवत्
द्विवचनम् गतवती
बहुवचनम् गतवन्ति

पाण्डुरङ्गः

1. पाण्डुरङ्गस्य अन्यानि नामानि कानि सन्ति?

उत्तर: पाण्डुरङ्गस्य विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली च इत्यादीनि नामानि सन्ति।

हिंदी अर्थ: पाण्डुरंग के विट्ठल, विठोबा, पंढरीनाथ और विठुमाऊली आदि नाम हैं।

2. पण्ढरपुरम् कुत्र अस्ति?

उत्तर: पण्ढरपुरं महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे अस्ति।

हिंदी अर्थ: पंढरपुर महाराष्ट्र के सोलापुर जिले में है।

3. पाण्डुरङ्गः कस्य सम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति?

उत्तर: पाण्डुरङ्गः वारकरीसम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति।

हिंदी अर्थ: पाण्डुरंग वारकरी सम्प्रदाय के आराध्य देव हैं।

विषयप्रबोधनम्

1. “नैवेद्यं गृह्यतां देव” श्लोक का सरल अर्थ लिखिए।

उत्तर: इस श्लोक में भक्त भगवान से प्रार्थना करता है कि हे देव! यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए। इसमें शर्करा, खाद्य पदार्थ, दही, दूध, घी, आहार, भक्ष्य और भोज्य पदार्थ अर्पित हैं। कृपया इन्हें स्वीकार करें, मेरी भक्ति को अचल करें, मुझे इच्छित वर दें और परलोक में उत्तम गति प्रदान करें।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

1. स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः लिखत।

1. किसी एक महात्मा पर पाँच वाक्य लिखिए।

उत्तर:

गुरु घासीदासमहाराजः

गुरु-घासीदासमहाराजस्य जन्म छत्तीसगढप्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे जातम्। सः समानतायाः, करुणायाः, सत्यस्य च उपदेशं दत्तवान्। “मनखे मनखे एक समान” इति तस्य प्रसिद्धः उपदेशः आसीत्। सः समाजे स्थितां विषमतां दूरीकर्तुं महान्तं प्रयत्नं कृतवान्। अस्माभिः सर्वैः मनुष्यैः जीवैः च सह वत्सलतया व्यवहरणीयम् इति सः उपदिष्टवान्।

2. पाठे आगतानि क्तवतु-प्रत्यययुक्तानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत।

उत्तर:

पाठ से वाक्य नया वाक्य
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती। सीता उद्याने सुन्दरं पुष्पं दृष्टवती।
नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा मन्दिरं गतवान्। बालकः पुस्तकं गृहीत्वा विद्यालयं गतवान्।
शुनकः रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्। बालकः कन्दुकं गृहीत्वा क्रीडाक्षेत्रं धावितवान्।
पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। गुरुः कक्षायां प्रविष्टवान्।

3. गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।

उत्तर:

गुलाबराव-महाराजः

गुलाबराव-महाराजः महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः सन्तः आसीत्। सः दृष्टिहीनः अपि महान् ज्ञानी आसीत्। सः भक्तिमार्गस्य, ज्ञानस्य, करुणायाः च प्रचारं कृतवान्। तस्य जीवनं दर्शयति यत् शारीरिकसीमा ज्ञानस्य भक्तेः च बाधा न भवति। सः सरलतया धर्मं, भक्ति और आत्मज्ञानं जनान् प्रति बोधितवान्।

सन्तकवि-भीमभोई

सन्तकवि-भीमभोई ओडिशा-प्रदेशस्य महापुरुषः आसीत्। सः महिमा-धर्मस्य प्रसिद्धः कविः भक्तः च आसीत्। तस्य काव्येषु करुणा, समता और मानवता का गहरा भाव मिलता है। वे समाज के दुखों को देखकर बहुत व्यथित होते थे और सभी प्राणियों के कल्याण की कामना करते थे। उनका जीवन हमें दया, सेवा और लोकमंगल की प्रेरणा देता है।

शब्द-संपदा

यह section Atmavat Sarvabhuteshu summary और पाठ-समझ में आने वाले कठिन शब्दों के अर्थ समझाता है।

शब्द हिन्दी अर्थ English Meaning
अनुधावितवान् पीछे दौड़ा Chased
अनुपालितवान् पालन किया Followed
अपहृत्य चुराकर Having stolen
आविर्भूतवान् प्रकट हुआ Appeared
आलिङ्गनं कृतवन्तौ दोनों गले मिले Hugged
ऋजुता सरलता Simplicity
करुणया दया से With mercy
कायः शरीर Body
घृतम् घी Clarified butter
दण्डितवन्तौ दण्ड दिया Punished
नैवेद्यम् भगवान को चढ़ाया गया भोग Offering to God
निकषा पास Near
निमील्य बंद करके Having closed
पाषाणखण्डम् पत्थर का टुकड़ा Piece of stone
पुण्यश्लोकः पवित्र चरित्र वाला Virtuous character
प्रसवित्री जन्म देने वाली One who gives birth
ब्रह्मर्षीणाम् ब्रह्मज्ञानी ऋषियों का Of seers of Brahman
बुभुक्षितः भूखा Hungry
भक्षितवान् खाया Ate
मातुलः मामा Maternal uncle
म्लाने कुम्हलाए / उदास Withered
लगुडम् लाठी Stick
शिक्षाप्रदा शिक्षा देने वाली Which imparts education
सहृत् मित्र Friend

Chapter-Wise NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada

Chapter No. Chapter Name
Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
Chapter 10 णमो अरिहंताणम्
Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
Chapter 12 अन्वयः
Chapter 13 समासः
Chapter 14 वाच्यम्
Chapter 15 शब्दरूपाणि
Chapter 16 धातुरूपाणि

Topics Covered in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3 cover the story, grammar exercises and value-based activities from “आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः”.

  • कपिल और माधवी की भूल से शुरू होने वाली भूतदया की कथा
  • मातामही के माध्यम से नामदेवमहाराज की करुणा-कथा
  • ईश्वर का केवल मंदिर में नहीं, सभी जीवों में निवास करने का विचार
  • नामदेव का सूखी रोटी ले गए कुत्ते के पीछे घी लेकर दौड़ना
  • करुणा, अहिंसा, भूतदया, समता और सर्वजीव-बंधुता के जीवन-मूल्य
  • पाण्डुरङ्ग, विठोबा, पण्ढरपुर और वारकरी परंपरा का परिचय
  • संस्कृत में प्रश्नोत्तर और पूर्ण वाक्य लिखने का अभ्यास
  • वर्तमानकाल से भूतकाल में वाक्य-परिवर्तन
  • कथन किसने किससे कहा, इसका अभ्यास
  • रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्ननिर्माणम्
  • घटनाक्रम को सही क्रम में व्यवस्थित करना
  • उपपदविभक्तयः: प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह, साकं, सार्धं, समम् और अलम्
  • क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्दों के पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग रूप
  • समस्तपद, शब्दार्थ और Sanskrit-Hindi-English vocabulary
  • महात्माओं पर संस्कृत में लघु परिचय और क्तवतु-वाक्य रचना

Important Concepts in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 3

इस chapter में concepts करुणा, अहिंसा, सर्वजीव-समता और संस्कृत व्याकरण से जुड़े हैं।

Concept Explanation Exam Use
आत्मवत् दृष्टि सभी प्राणियों को अपने समान देखना ही पांडित्य है। मुख्य भाव
भूतदया जीवों पर दया और उनकी पीड़ा दूर करने का भाव विचारात्मक उत्तर
नामदेव की करुणा कुत्ते को दण्ड नहीं, घी देने के लिए दौड़ना कथा-विश्लेषण
सर्वात्मक ईश्वर ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है। संस्कृत उत्तर
उपपदविभक्ति कुछ पदों के साथ निश्चित विभक्ति का प्रयोग Grammar
प्रति / निकषा / परितः इनके साथ द्वितीया विभक्ति होती है। विभक्ति अभ्यास
सह / साकं / सार्धम् / समम् इनके साथ तृतीया विभक्ति होती है। विभक्ति अभ्यास
क्तवतु प्रत्यय भूतकाल में कर्ता के अनुसार गतवान्, गतवती, गतवन्तः आदि रूप Grammar
समस्तपद संयुक्त पदों से अर्थ-संक्षेप और भाषा की स्पष्टता शब्दरचना

FAQs (Frequently Asked Questions)

इसका मुख्य संदेश है कि जो व्यक्ति सभी जीवों को अपने समान देखता है, वही सच्चा पंडित है। पाठ करुणा, अहिंसा, भूतदया और सर्वजीवों में ईश्वर-दर्शन की भावना सिखाता है।

नामदेवमहाराज कुत्ते को दंड देने के लिए नहीं, बल्कि करुणा से उसके पीछे दौड़े। कुत्ता सूखी रोटी लेकर भागा था, इसलिए नामदेव ने सोचा कि सूखी रोटी खाने से उसे कष्ट होगा। वे उसे घी देना चाहते थे।

मातामही ने उन्हें सिखाया कि किसी भी जीव को पीड़ा नहीं देनी चाहिए। ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है, इसलिए मनुष्य को हर जीव के साथ दया, प्रेम और आत्मवत् व्यवहार करना चाहिए।

इस chapter में प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह, साकं, सार्धम्, समम् और अलम् जैसे पदों के साथ सही विभक्ति का प्रयोग सिखाया गया है। इससे संस्कृत वाक्य-रचना मजबूत होती है।

क्तवतु-प्रत्यय भूतकाल में किए गए कार्य को बताने के लिए प्रयोग होता है। जैसे गतवान्, गतवती, गतवन्तः आदि रूप कर्ता के लिंग और वचन के अनुसार बदलते हैं।