NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7

“उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्” पाठ पञ्चतन्त्रम् की धर्मबुद्धि-पापबुद्धि कथा पर आधारित है, जिसमें बुद्धि, ईमानदारी, लोभ, छल और परिणाम की शिक्षा दी गई है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 में पूर्णवाक्येन उत्तरम्, प्रश्ननिर्माणम्, कथन-मेलन, भूतकाल से वर्तमानकाल रूपांतरण, भावार्थ, समस्तपद-विग्रह, कथाक्रम, क्तवतु प्रत्यय और तत्पुरुषसमास अभ्यास हल किए गए हैं।

किसी उपाय को सोच लेना ही पर्याप्त नहीं होता; उसके परिणाम और संभावित अपाय को भी समझना चाहिए। उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Class 9 में पञ्चतन्त्रम् की धर्मबुद्धि-पापबुद्धि कथा के माध्यम से लोभ, छल, सत्य, न्याय और विवेक की शिक्षा दी गई है। पापबुद्धि धन के लोभ में धर्मबुद्धि को धोखा देना चाहता है, पर अंत में उसकी ही कपट-युक्ति उसके पिता की मृत्यु और उसके दण्ड का कारण बनती है। ये NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 students को Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Question Answer, उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् exercise answers, Sanskrit grammar, क्तवतु प्रत्यय और तत्पुरुषसमास revise करने में मदद करते हैं।

Key Takeaways

  • पाठ का नाम: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
  • स्रोत: पञ्चतन्त्रम्, मित्रभेदः
  • मुख्य पात्र: धर्मबुद्धिः, पापबुद्धिः, पापबुद्धेः पिता, धर्माधिकारी
  • मुख्य विषय: लोभ, छल, न्याय, सत्य, बुद्धि, परिणाम और नैतिकता
  • मुख्य अभ्यास: पूर्णवाक्य उत्तर, प्रश्ननिर्माणम्, कथन-मेलन, काल-परिवर्तन, भावार्थ, समास और कथाक्रम

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Structure 2026

Section Text / Skill Area Main Question Type
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः textbook exercises पूर्णवाक्य उत्तर, प्रश्ननिर्माणम्, कथन-मेलन
व्याकरण क्तवतु-प्रत्यय, तत्पुरुषसमास, विशेषण-विशेष्य Grammar practice
श्लोक-भावार्थ नीति-श्लोक और अर्थ भावार्थ और रिक्तस्थान
कथाक्रम पञ्चतन्त्र कथा घटनाक्रम
स्वाध्याय पञ्चतन्त्र, क्तवतु, तत्पुरुषसमास Concept revision
गतिविधि कथा-पठन और नाटक-प्रस्तुति Creative task

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्

इस section में उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् question answer पुस्तक के अभ्यास-क्रम के अनुसार दिए गए हैं। यह विद्यार्थियों को Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 solutions को textbook-based format में समझने में मदद करता है।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

1. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत

यह भाग NCERT Class 9 Sanskrit Solutions के अनुसार पाठ-आधारित पूर्णवाक्य उत्तरों का अभ्यास कराता है।

(क) नरस्य वृत्तं के जानन्ति?

उत्तर: आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयं, यमः, अहः, रात्रिः, उभे सन्ध्ये च नरस्य वृत्तं जानन्ति।

हिंदी अर्थ: सूर्य, चंद्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात और दोनों संध्याएँ मनुष्य के आचरण को जानती हैं।

(ख) धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?

उत्तर: धर्मबुद्धयः मातृवत् परदारेषु, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, आत्मवत् सर्वभूतेषु च वीक्षन्ते।

हिंदी अर्थ: धर्मबुद्धि वाले लोग पराई स्त्री को माता के समान, पराए धन को मिट्टी के समान और सभी जीवों को अपने समान देखते हैं।

(ग) कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्?

उत्तर: येन धरणीपीठे भ्रमता देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम्।

हिंदी अर्थ: जिसने पृथ्वी पर घूमकर अलग-अलग देशों की भाषाएँ, वेशभूषाएँ और संस्कृतियाँ नहीं जानीं, उसका जन्म व्यर्थ माना गया है।

(घ) पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?

उत्तर: पापबुद्धिः स्वपितरं उक्तवान् यत् मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथा अस्माकं प्राणैः सह यास्यति।

हिंदी अर्थ: पापबुद्धि ने अपने पिता से कहा कि उसने धर्मबुद्धि का बहुत धन चुरा लिया है। यदि पिता उसके बताए अनुसार बोलेगा, तो धन उसके पास रहेगा, अन्यथा उनके प्राण संकट में पड़ जाएँगे।

(ङ) प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत्?

उत्तर: प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत् तथा अपायं च चिन्तयेत्।

हिंदी अर्थ: बुद्धिमान व्यक्ति को उपाय और उसके संभावित अपाय दोनों पर विचार करना चाहिए।

(च) मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति?

उत्तर: मानवः यावत् हृष्टः भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति, तावत् विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् प्राप्नोति।

हिंदी अर्थ: मनुष्य जब प्रसन्न मन से एक देश से दूसरे देश की यात्रा करता है, तब वह विद्या, धन और शिल्प प्राप्त करता है।

(छ) पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?

उत्तर: पापबुद्धिः चिन्तितवान् यत् अहं तावान् मूर्खः दरिद्रतया पीडितः च। अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।

हिंदी अर्थ: पापबुद्धि ने सोचा कि वह दरिद्रता से पीड़ित है, इसलिए धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाएगा, उसके सहारे धन कमाएगा और बाद में उसे धोखा देकर सुखी होगा।

2. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

इस अभ्यास में विद्यार्थी स्थूलाक्षर पदों के आधार पर संस्कृत प्रश्न बनाते हैं, जो Class 9 Sanskrit Chapter 7 grammar answers के लिए महत्वपूर्ण है।

(क) एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।

उत्तर: कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि?

(ख) सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।

उत्तर: किं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः?

(ग) निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तम् आनीतवान्।

उत्तर: कदा अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तम् आनीतवान्?

(घ) तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।

उत्तर: तत् आकर्ण्य के विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः?

(ङ) अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।

उत्तर: अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि?

3. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत

वाक्यम् कः कं प्रति
(क) वत्स! द्रुतं वद येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। पिता पापबुद्धिं प्रति
(ख) प्रातःकाले युवाम् अस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। धर्माधिकारी धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति
(ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति
(घ) भोः दुरात्मन्! मा माम् एवं वद। धर्मबुद्धिः पापबुद्धिं प्रति
(ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। पिता सर्वान् जनान् प्रति

4. उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत

उदाहरण: भवान् अपि मया सह वै प्रभूतं धनं प्राप्तवान्।
उत्तर: भवान् अपि मया सह वै प्रभूतं धनं प्राप्नोति।

(क) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।

उत्तर: राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति।

(ख) पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्।

उत्तर: पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति।

(ग) पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्।

उत्तर: पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।

(घ) अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्।

उत्तर: अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति।

(ङ) सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः।

उत्तर: सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति।

5. श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत

(क) सूर्यः चन्द्रः __________ अग्निः आकाशः भूमिः जलं __________ यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं __________ जानन्ति।

कोष्ठक: व्यवहारं / पवनः / हृदयं

उत्तर: सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति।

(ख) यः __________ न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः __________ च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म __________ भाति।

कोष्ठक: भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु

उत्तर: यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।

(ग) सज्जनाः सर्वासु नारीषु __________ इव, अन्येषां __________ मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च __________ इव चिन्तयन्ति।

कोष्ठक: द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः

उत्तर: सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।

(घ) बुद्धिमान् मनुष्यः __________ मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य __________ च __________।

कोष्ठक: कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्

उत्तर: बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्।

6. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत

यह section तत्पुरुषसमास और समस्तपद-विग्रह की समझ मजबूत करता है।

उदाहरण: अर्थोपार्जनम्
उत्तर: अर्थस्य उपार्जनम्।

(क) गुरुजनाज्ञया

उत्तर: गुरुजनानाम् आज्ञया।

(ख) वनदेवता

उत्तर: वनस्य देवता।

(ग) वित्तस्य अभावात्

उत्तर: वित्ताभावात्।

(घ) बुद्धिप्रभावेण

उत्तर: बुद्धेः प्रभावेण।

(ङ) धरण्याः पीठे

उत्तर: धरणीपीठे।

(च) राजकुले

उत्तर: राज्ञः कुले।

7. अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत

(क) कथाक्रमानुसारं वाक्यानि

उत्तर:

क्रम वाक्यम्
1 कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
2 ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
3 यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
4 द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
5 भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति।
6 राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः

पञ्चतन्त्रम्

यह पाठ पञ्चतन्त्रम् के मित्रभेद भाग से लिया गया है, इसलिए कथा में नीति, व्यवहार-बुद्धि और परिणाम-चिन्तन पर विशेष बल है।

(क) पञ्चतन्त्रं किम्?

उत्तर: पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति।

हिंदी अर्थ: पञ्चतन्त्र नीति-शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है। इसके लेखक विष्णु शर्मा हैं।

(ख) पञ्चतन्त्रस्य पञ्च तन्त्राणि कानि सन्ति?

उत्तर: पञ्चतन्त्रस्य पञ्च तन्त्राणि मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं च सन्ति।

हिंदी अर्थ: पञ्चतन्त्र के पाँच भाग हैं—मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश और अपरीक्षितकारक।

(ग) प्रस्तुतकथा कस्मात् तन्त्रात् स्वीकृता?

उत्तर: प्रस्तुतकथा मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।

हिंदी अर्थ: यह कथा पञ्चतन्त्र के प्रथम तंत्र “मित्रभेद” से ली गई है।

क्तवतु प्रत्ययः

यह grammar note क्तवतु प्रत्यय के प्रयोग, लिंग-वचन-सम्बन्ध और भूतकालिक वाक्यों को समझने में मदद करता है।

(क) क्तवतु-प्रत्ययस्य प्रयोगः कदा भवति?

उत्तर: भूतकालार्थे कर्तरि धातोः क्तवतु-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। क्तवतु-प्रत्ययान्तपदानि विशेषणपदत्वेन प्रयुज्यन्ते।

हिंदी अर्थ: भूतकाल में कर्ता के लिए धातु में क्तवतु प्रत्यय लगाया जाता है। ऐसे पद विशेषण की तरह प्रयोग होते हैं।

(ख) क्तवतु-प्रत्ययान्तपदानां लिङ्ग-वचननिर्धारणं कथं भवति?

उत्तर: कर्तृपदानुसारं क्तवतु-प्रत्ययान्तपदानां लिङ्गवचननिर्धारणं भवति।

हिंदी अर्थ: कर्ता के लिंग और वचन के अनुसार क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्दों का रूप बदलता है।

(ग) क्तवतु-प्रत्यययुक्तानि उदाहरणवाक्यानि लिखत।

उत्तर:

  1. ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान्।
  2. गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः।
  3. माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती।
  4. गतवर्षे वार्षिकोत्सवे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः।
  5. गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः।

तत्पुरुषसमासः

(क) समासः किम्?

उत्तर: द्वयोः पदयोः, अनेकेषां पदानां वा एकपदीकरणं समासः इति कथ्यते।

हिंदी अर्थ: दो या अधिक पदों को मिलाकर एक पद बनाना समास कहलाता है।

(ख) तत्पुरुषसमासे कस्य प्रधानता भवति?

उत्तर: तत्पुरुषसमासे उत्तरपदस्य प्रधानता भवति।

हिंदी अर्थ: तत्पुरुष समास में उत्तरपद प्रधान होता है।

(ग) तत्पुरुषसमासस्य उदाहरणानि लिखत।

उत्तर:

विग्रहः समस्तपदम् समासभेदः
शरणम् आगतः शरणागतः द्वितीयातत्पुरुषः
सुखेन अन्वितः सुखान्वितः तृतीयातत्पुरुषः
छात्रेभ्यः हितम् छात्रहितम् चतुर्थीतत्पुरुषः
रोगात् भयम् रोगभयम् पञ्चमीतत्पुरुषः
देशस्य भक्तः देशभक्तः षष्ठीतत्पुरुषः
कार्ये कुशलः कार्यकुशलः सप्तमीतत्पुरुषः

नित्यबहुवचनान्तशब्दाः

(क) नित्यबहुवचनान्तशब्दाः के भवन्ति?

उत्तर: ये शब्दाः सदैव बहुवचनान्ताः भवन्ति, ते नित्यबहुवचनान्तशब्दाः भवन्ति।

हिंदी अर्थ: जो शब्द हमेशा बहुवचन में प्रयोग होते हैं, उन्हें नित्यबहुवचनान्त शब्द कहते हैं।

(ख) नित्यबहुवचनान्तशब्दानां उदाहरणानि लिखत।

उत्तर: आपः, दाराः, लाजाः, अक्षतानि, गृहाः, प्राणाः, असवः, वर्षाः, समाः, सिकताः, कति, यति, तति इत्यादयः नित्यबहुवचनान्तशब्दाः सन्ति।

विशेषणानि विशेष्याणि च

(क) विशेषण-विशेष्ययोः कः सम्बन्धः भवति?

उत्तर: विशेषण-विशेष्ययोः मध्ये लिङ्ग-विभक्ति-वचनसम्बन्धः भवति।

हिंदी अर्थ: विशेषण और विशेष्य में लिंग, विभक्ति और वचन का संबंध होता है।

(ख) उदाहरणानि लिखत।

उत्तर:

सम्बन्धः उदाहरणम्
लिङ्ग सम्बन्धः नूतनं भवनम्, नूतनः विद्यालयः
वचन सम्बन्धः चतुरः बालः, चतुराः बालाः
विभक्ति सम्बन्धः बुद्धिमती गृहिणी, बुद्धिमत्या गृहिण्या

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

1. पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत।

(क) पञ्चतन्त्रकथायाः सारांशं लिखत।

उत्तर:

सिंहः मूषकः च

एकदा सिंहः वने निद्रां करोति स्म। तदा कश्चित् मूषकः तस्य शरीरे अधावत्। सिंहः क्रुद्धः अभवत्, मूषकं गृहीतवान् च। मूषकः प्रार्थितवान्— “मां मा मारयतु, अहं कदाचित् भवतः साहाय्यं करिष्यामि।” सिंहः हसित्वा तं मुक्तवान्।

कतिपयदिनानन्तरं सिंहः जाले बद्धः अभवत्। मूषकः तस्य शब्दं श्रुत्वा आगतवान्। सः दन्तैः जालं छित्त्वा सिंहं मुक्तवान्। अतः लघुः अपि मित्रं महान् उपकारं कर्तुं शक्नोति।

2. कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु।

(क) कथाधारित-नाटक-प्रस्तुतेः संक्षिप्त योजना लिखत।

उत्तर:

विद्यार्थी “धर्मबुद्धिः पापबुद्धिः” कथायाः नाट्यरूपं प्रस्तुतुं शक्नुवन्ति। पात्राणि भवन्ति—धर्मबुद्धिः, पापबुद्धिः, पापबुद्धेः पिता, धर्माधिकारी, राजपुरुषाः, सामाजिकाः च। कथा संवादरूपेण प्रस्तुत की जा सकती है। पहले दोनों मित्रों का देशान्तर-गमन दिखाया जाए, फिर धन-निक्षेप, पापबुद्धि द्वारा चोरी, वनदेवता का छल, शमीकोटर-दहन और अंत में पापबुद्धि का दण्ड। इस प्रस्तुति से विद्यार्थियों को नीति, सत्य और परिणाम-चिन्तन की शिक्षा मिलेगी।

शब्द-संपदा

शब्द हिन्दी अर्थ English Meaning
अटव्याम् जंगल में In the forest
अपायम् समस्या / संकट Problem
अहनि दिन के समय During the day
आपः जल Water
उत्फुल्ललोचनाः आश्चर्य से फटी हुई आँखों वाले With surprise
खनित्वा खोदकर Having dug
द्यौः आकाश Sky
धरणीपीठे धरती पर On the earth
निक्षिप्य रखकर Having kept
निशीथे आधी रात में At midnight
परिवेष्ट्य घेरकर Encircling
प्रहृष्टमनाः प्रसन्न मन वाला Joyful minded
भाण्डम् घड़ा / पात्र Pot
यास्यति जाएगा Will go
वञ्चयित्वा ठगकर Having deceived
वीक्षन्ते देखते हैं See
व्रजति जाता है He goes
लोष्ठवत् पत्थर / मिट्टी के टुकड़े के समान Like a stone
स्फुटितेक्षणः नष्ट हुई आँखों वाला One with damaged eyes

Chapter-Wise NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada

Chapter No. Chapter Name
Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
Chapter 10 णमो अरिहंताणम्
Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
Chapter 12 अन्वयः
Chapter 13 समासः
Chapter 14 वाच्यम्
Chapter 15 शब्दरूपाणि
Chapter 16 धातुरूपाणि

Topics Covered in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 cover the Panchatantra story, grammar exercises and activity-based learning from “उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्”.

  • पञ्चतन्त्र के मित्रभेद तंत्र से ली गई धर्मबुद्धि-पापबुद्धि कथा
  • परधन को तृण या मिट्टी के समान समझने की नैतिक शिक्षा
  • पापबुद्धि का लोभ, छल, धन-चोरी और झूठी साक्षी की योजना
  • धर्मबुद्धि की सत्यनिष्ठा, विवेक और समस्या-समाधान की बुद्धि
  • शमी-वृक्ष, वनदेवता, धर्माधिकारी और न्याय-प्रक्रिया का प्रसंग
  • “उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्” नीति-वाक्य का अर्थ
  • संस्कृत में पूर्णवाक्येन उत्तरम् लिखने का अभ्यास
  • स्थूलाक्षर पदों के आधार पर प्रश्ननिर्माणम्
  • कथन किसने किससे कहा, इसका अभ्यास
  • भूतकालिक वाक्यों को वर्तमानकालिक वाक्यों में बदलना
  • नीति-श्लोकों के भावार्थ और रिक्तस्थानपूर्ति
  • विग्रह और समस्तपद की पहचान
  • कथाक्रम को सही क्रम में व्यवस्थित करना
  • क्तवतु-प्रत्यय और तत्पुरुषसमास की समझ
  • नित्यबहुवचनान्त शब्द और विशेषण-विशेष्य संबंध
  • पञ्चतन्त्र कथा-पठन और नाटक-प्रस्तुति

Important Concepts in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7

Concept Explanation Exam Use
उपाय और अपाय बुद्धिमान व्यक्ति उपाय के साथ उसके जोखिम पर भी सोचता है। मुख्य भाव
धर्मबुद्धिः सत्य, न्याय और विवेक का प्रतीक चरित्र-आधारित उत्तर
पापबुद्धिः लोभ, छल और मूर्खतापूर्ण चतुराई का प्रतीक कथा-विश्लेषण
परद्रव्येषु लोष्ठवत् पराए धन को मिट्टी के समान समझना चाहिए। श्लोक-भावार्थ
वनदेवता प्रसंग झूठी साक्षी का छल अंत में प्रकट हो जाता है। घटनाक्रम
क्तवतु-प्रत्यय भूतकाल में कर्ता के अनुसार रूप बदलता है। Grammar
तत्पुरुषसमास उत्तरपद प्रधान होता है और पूर्वपद की विभक्ति लुप्त होती है। समास
नित्यबहुवचनान्त शब्द कुछ शब्द सदैव बहुवचन में प्रयोग होते हैं। शब्द-ज्ञान
विशेषण-विशेष्य दोनों में लिंग, विभक्ति और वचन का संबंध होता है। Grammar
पञ्चतन्त्र नीति-कथाओं का प्रसिद्ध ग्रंथ स्रोत-परिचय

FAQs (Frequently Asked Questions)

इसका अर्थ है कि बुद्धिमान व्यक्ति को किसी काम का उपाय सोचते समय उसके संभावित अपाय या नुकसान पर भी विचार करना चाहिए। केवल योजना बनाना पर्याप्त नहीं है; उसके परिणाम को समझना भी जरूरी है।

धर्मबुद्धि और पापबुद्धि दो मित्र हैं। धर्मबुद्धि सत्य और न्याय का प्रतीक है, जबकि पापबुद्धि लोभ और छल का प्रतीक है। पापबुद्धि धन चुराकर धर्मबुद्धि पर दोष लगाता है, लेकिन अंत में उसका छल पकड़ा जाता है।

पापबुद्धि ने अपने पिता को शमी-वृक्ष के कोटर में छिपने को कहा। वह चाहता था कि जब धर्माधिकारी वनदेवता से साक्ष्य माँगें, तब उसके पिता भीतर से बोलें कि धन धर्मबुद्धि ने चुराया है।

धर्मबुद्धि ने शमी-वृक्ष के कोटर को अग्नि से घेरकर जला दिया। तब भीतर छिपा पापबुद्धि का पिता बाहर आया और उसने स्वीकार किया कि यह सब पापबुद्धि का किया हुआ था।

यह पाठ पञ्चतन्त्र के “मित्रभेद” भाग से लिया गया है। पञ्चतन्त्र की कथाएँ पशु-पक्षी और मानव-पात्रों के माध्यम से नीति, बुद्धि, व्यवहार और जीवन-शिक्षा देती हैं।