NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4
“न खलु वयस्तेजसो हेतुः” पाठ में बालक्रान्तिवीर खुदीराम बोस के जीवन, देशभक्ति, साहस और बलिदान का प्रेरक वर्णन किया गया है।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 में पूर्णवाक्येन उत्तरम्, सत्य-असत्य, संवत्सर-मेलनम्, चित्र-वर्णनम्, सन्धिच्छेद, समस्तपद, भूतकाल-रूप और चित्-प्रत्यय अभ्यास हल किए गए हैं।
उम्र छोटी हो सकती है, लेकिन तेज, साहस और देशभक्ति उम्र से नहीं मापे जाते। “न खलु वयस्तेजसो हेतुः” में खुदीराम बोस के जीवन से यही संदेश मिलता है। बंग-भंग आंदोलन, लोकजागरण, गुप्त क्रान्तिकारी गतिविधियाँ, प्रफुल्ल के साथ योजना और अंत में हँसते हुए फाँसी स्वीकार करने की घटना उन्हें तेजस्वी बालक्रान्तिवीर के रूप में प्रस्तुत करती है। ये NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 students को textbook questions, grammar exercises, सन्धिच्छेद, समास, अव्यय और value-based writing tasks revise करने में मदद करते हैं।
Key Takeaways
- पाठ का नाम: न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- मुख्य व्यक्तित्व: खुदीराम बोस
- मुख्य विषय: देशभक्ति, क्रान्तिकारी चेतना, साहस, त्याग और बलिदान
- मुख्य अभ्यास: पूर्णवाक्येन उत्तरम्, सत्य-असत्य, सन्धिच्छेद, समस्तपद, भूतकाल-रूप, चित्-प्रत्यय और युगल-अव्यय
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 Structure 2026
| Section | Text / Skill Area | Main Question Type |
| पाठ-परिचय | खुदीराम बोस का जीवन और बलिदान | भावार्थ और मुख्य विचार |
| अभ्यासाद् जायते सिद्धिः | textbook exercises | पूर्णवाक्य उत्तर, सत्य-असत्य, मेलनम् |
| व्याकरण | सन्धिच्छेद, समस्तपद, भूतकाल, चित्-प्रत्यय | Grammar practice |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4: न खलु वयस्तेजसो हेतुः
Na Khalu Vayastejaso Hetuh NCERT Solutions में उत्तर पुस्तक के अभ्यास क्रम में दिए गए हैं। यह section विद्यार्थियों को Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 Question Answer को textbook-based format में समझने में मदद करता है।
पाठ का भावार्थ
1. “न खलु वयस्तेजसो हेतुः” पाठ का मुख्य भाव क्या है?
उत्तर: इस पाठ का मुख्य भाव यह है कि तेज, साहस और महानता का कारण उम्र नहीं होती।
खुदीराम बोस बहुत कम उम्र के थे, लेकिन उनमें असाधारण देशभक्ति और साहस था। वे अंग्रेजों द्वारा भारतीयों पर किए जा रहे अत्याचारों को देखकर दुखी होते थे। बंग-भंग आंदोलन में वे सक्रिय हुए, बालकों को संगठित किया, पदयात्राएँ निकालीं और देशभक्ति से जुड़े पत्रक बाँटे। बाद में वे क्रान्तिकारी गतिविधियों से जुड़े और मातृभूमि की स्वतंत्रता के लिए अपना जीवन समर्पित कर दिया। फाँसी की सजा सुनकर भी उनके चेहरे पर भय नहीं, बल्कि प्रसन्नता और तेज था। यही इस पाठ का मुख्य संदेश है।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
1. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
यह section न खलु वयस्तेजसो हेतुः question answer और Sanskrit full-sentence answers के लिए उपयोगी है।
1. खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत्?
उत्तर: खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्।
हिंदी अर्थ: खुदीराम का जन्म बंगाल प्रांत के मेदिनीपुर जिले के मोहोबनी गाँव में हुआ था।
2. खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म?
उत्तर: खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् आङ्ग्लानाम् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।
हिंदी अर्थ: खुदीराम अंग्रेजों द्वारा देशवासियों पर किए जा रहे अत्याचारों को देखकर दुखी होते थे।
3. सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान्?
उत्तर: सत्येन्द्रनाथः उपदिष्टवान् यत् क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत्।
हिंदी अर्थ: सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि क्रान्तिकारी कार्य के लिए शरीर वज्र जैसा दृढ़, बुद्धि तलवार की धार जैसी तीक्ष्ण और मन गंगाजल जैसा निर्मल होना चाहिए।
4. खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्?
उत्तर: खुदीरामः यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान्।
हिंदी अर्थ: खुदीराम ने प्रतिज्ञा की कि जब तक भारत अंग्रेजी शासन से मुक्त नहीं होगा, तब तक वे जूते नहीं पहनेंगे।
5. किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः?
उत्तर: राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्। तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः।
हिंदी अर्थ: खुदीराम के चेहरे पर भय या दुख नहीं था, बल्कि प्रसन्नता, शांति, तृप्ति और तेज था। यह देखकर न्यायाधीश और अंग्रेज अधिकारी चकित हो गए।
2. अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत
यह section न खलु वयस्तेजसो हेतुः exercise answers में सत्य-असत्य पहचानने का अभ्यास कराता है।
1. देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।
उत्तर: सत्यम्।
2. निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म।
उत्तर: सत्यम्।
3. खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः।
उत्तर: असत्यम्।
तर्क: विस्फोट में केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री की मृत्यु हुई, लेकिन किङ्ग्ज़फोर्ड् बच गया।
4. खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्।
उत्तर: सत्यम्।
5. खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म।
उत्तर: सत्यम्।
3. अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत
यह section Sanskrit year expressions को अंकों से मिलाने का अभ्यास कराता है।
| संस्कृत संवत्सर | सही वर्ष |
| सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | 1947 |
| अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | 1908 |
| पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | 1950 |
| पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | 1905 |
| नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | 1889 |
4. अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत
दिए गए शब्द: उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः
1. चित्र-वर्णनम् — पञ्च वाक्यानि
उत्तर:
- चित्रे सुन्दरम् उद्यानं दृश्यते।
- उद्याने बहूनि पुष्पाणि वृक्षाः च सन्ति।
- आकाशे सूर्यः मेघाः च दृश्यन्ते।
- उद्यानस्य समीपे गृहाणि पर्वतः च सन्ति।
- द्विचक्रिका मार्गे तिष्ठति, सर्वत्र स्वच्छता दृश्यते।
5. सन्धिच्छेदं कुरुत
यह section Class 9 Sanskrit Chapter 4 grammar answers में सन्धिच्छेद का अभ्यास कराता है।
1. इत्यादयः
उत्तर: इति + आदयः।
2. सर्वेऽपि
उत्तर: सर्वे + अपि।
3. कश्चित्
उत्तर: कः + चित्।
4. प्रत्येकम्
उत्तर: प्रति + एकम्।
5. वयस्तेजसः
उत्तर: वयः + तेजसः।
6. अचिरादेव
उत्तर: अचिरात् + एव।
6. विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत
यह section समस्तपद और Sanskrit compound words के लिए है।
1. देशस्य भक्ताः
उत्तर: देशभक्ताः।
2. बालः च क्रान्तिवीरः च
उत्तर: बालक्रान्तिवीरः।
3. वज्रेण सदृशम्
उत्तर: वज्रसदृशम्।
4. असेः धारा
उत्तर: असिधारा।
5. मृत्युः एव दण्डः
उत्तर: मृत्युदण्डः।
6. न साधारणः
उत्तर: असाधारणः।
7. निर्गता दया यस्मात् सः
उत्तर: निर्दयः।
7. लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः — एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति
यह section भूतकाल के अलग-अलग रूपों में वाक्य-परिवर्तन कराता है।
उदाहरण: खुदीरामः हुतात्मा जातः। — लङ्-लकारः
उत्तर: खुदीरामः हुतात्मा अजायत।
1. वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। — लङ्-लकारः
उत्तर: वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्।
2. सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। — क्तवतु-प्रत्ययः
उत्तर: सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्।
3. सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। — लङ्-लकारः
उत्तर: सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्।
4. क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। — स्म
उत्तर: क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।
5. प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। — लङ्-लकारः
उत्तर: प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्।
8. चित्-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत
यह section चित् प्रत्यय वाले अव्यय / अनिश्चित विशेषणों का अभ्यास कराता है।
दिए गए शब्द: कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्
उदाहरण: बालकः गच्छति।
उत्तर: कश्चित् बालकः गच्छति।
1. बालिका गच्छति।
उत्तर: काचित् बालिका गच्छति।
2. फलं खादतु।
उत्तर: किञ्चित् फलं खादतु।
3. लेखनी लुप्ता।
उत्तर: लेखनी कुत्रचित् लुप्ता।
4. सः आगच्छेत्।
उत्तर: सः कदाचित् आगच्छेत्।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
1. युगल-अव्ययानां प्रयोगः
यह section यदा-तदा, यावत्-तावत्, यद्यपि-तथापि जैसे युगल-अव्ययों के प्रयोग को समझाता है।
1. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
उत्तर:
1. सुभाषचन्द्रः वदति ______ भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि ______।
उत्तर: यत् — इति।
पूर्ण वाक्य: सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति।
2. ______ अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् ______ शोकं प्राप्नोत्।
उत्तर: यदा — तदा।
पूर्ण वाक्य: यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्।
3. श्रीरामः भरतम् उक्तवान् ______ जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ______।
उत्तर: यत् — इति।
पूर्ण वाक्य: श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति।
4. ______ भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् ______ श्रीरामः तत्र नासीत्।
उत्तर: यदा — तदा।
पूर्ण वाक्य: यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्।
5. ______ खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः ______ सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
उत्तर: यद्यपि — तथापि।
पूर्ण वाक्य: यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
6. ______ वृष्टिः भवति ______ कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
उत्तर: यदा — तदा।
पूर्ण वाक्य: यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
7. ______ खुदीरामः बालः ______ सः देशकार्यं कृतवान्।
उत्तर: यद्यपि — तथापि।
पूर्ण वाक्य: यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्।
8. ______ कार्यं करोति ______ फलं प्राप्नोति।
उत्तर: यः — सः।
पूर्ण वाक्य: यः कार्यं करोति सः फलं प्राप्नोति।
9. प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां ______ विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् ______ किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
उत्तर: यद्यपि — तथापि।
पूर्ण वाक्य: प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां यद्यपि विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
10. ______ अध्ययनं सुदृढं भवति ______ ज्ञानं विकसितं भवति।
उत्तर: यदा — तदा।
पूर्ण वाक्य: यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति।
11. ______ खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः ______ सः ततः बहिरागतः।
उत्तर: यद्यपि — तथापि।
पूर्ण वाक्य: यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
1. क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य एकां घटनां कक्षायां वदत
1. भगतसिंहस्य जीवनात् एकां घटनां लिखत।
उत्तर:
भगतसिंहः भारतस्य महान् क्रान्तिवीरः आसीत्। सः बाल्यकालात् एव देशभक्तः आसीत्। जलियाँवाला-बाग-हत्याकाण्डेन सः अतीव प्रभावितः अभवत्। सः ब्रिटिशशासनस्य अन्यायस्य विरोधं कृतवान्। राजगुरु-सुखदेवाभ्यां सह देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं जीवनं समर्पितवान्। फाँसी से पहले भी वे निर्भय और प्रसन्न रहे। उनका जीवन हमें बताता है कि देशभक्ति केवल भावना नहीं, बल्कि साहस और बलिदान भी है।
2. पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश वाक्यानि रचयत
1. अव्ययपदानि प्रयुज्य दश वाक्यानि लिखत।
उत्तर:
- कदाचित् अहं पुस्तकालयं गच्छामि।
- तथापि सः कार्यं करोति।
- यद्यपि वृष्टिः भवति तथापि विद्यार्थी विद्यालयं गच्छन्ति।
- एव देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय भवति।
- अपि बालकाः देशकार्यं कर्तुं शक्नुवन्ति।
- ततः सः गृहं गतवान्।
- यावत् अध्ययनं न करोति तावत् सफलता न लभते।
- इति गुरु: उक्तवान्।
- च विद्यार्थी पाठं पठति।
- किं त्वं संस्कृतं पठसि?
3. स्वविषये जन्म-विवरणं लिखन्तु
1. मम जन्म-विवरणम्
उत्तर:
मम जन्म द्विसहस्रदशोत्तरवर्षे जनवरीमासस्य पञ्चमे दिनाङ्के अभवत्।
2. पितुः जन्म-विवरणम्
उत्तर:
मम पितुः जन्म नवत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे जूनमासस्य दशमे दिनाङ्के अभवत्।
3. मातुः जन्म-विवरणम्
उत्तर:
मम मातुः जन्म नवत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे अगस्तमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत्।
4. भ्रातुः जन्म-विवरणम्
उत्तर:
मम भ्रातुः जन्म द्विसहस्रद्वादशोत्तरवर्षे मार्चमासस्य द्वितीये दिनाङ्के अभवत्।
5. भगिन्याः जन्म-विवरणम्
उत्तर:
मम भगिन्याः जन्म द्विसहस्रपञ्चदशोत्तरवर्षे नवम्बरमासस्य सप्तमे दिनाङ्के अभवत्।
4. पारा-अलम्पिकस्स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये कथां श्रावयत
1. देवेंद्र झाझड़िया के विषय में पाँच वाक्य लिखिए।
उत्तर:
देवेन्द्र-झाझड़िया भारतस्य प्रसिद्धः पारा-अलम्पिक-खिलाडी अस्ति। सः भाला-क्षेपण-क्रीडायां भारतस्य गौरवं वर्धितवान्। शारीरिककठिनताः सन्ति तथापि सः धैर्येण परिश्रमेण च सफलता प्राप्तवान्। सः पारा-अलम्पिक-क्रीडायां सुवर्णपदकं प्राप्तवान्। तस्य जीवनं सर्वेभ्यः प्रेरणादायकम् अस्ति।
5. नृत्यसंगीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत
1. पण्डित-रविशङ्करस्य विषये पञ्च वाक्यानि
उत्तर:
पण्डित-रविशङ्करः भारतस्य प्रसिद्धः सितारवादकः आसीत्। सः भारतीयशास्त्रीयसंगीतस्य प्रचारं विश्वे कृतवान्। तस्य संगीतं भारतस्य सांस्कृतिकवैभवस्य प्रतीकम् आसीत्। सः अनेकैः पुरस्कारैः सम्मानितः अभवत्। तस्य जीवनं संगीतसाधनायाः उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति।
शब्द-संपदा
यह section Na Khalu Vayastejaso Hetuh summary और पाठ-समझ में आने वाले कठिन शब्दों के अर्थ समझाता है।
| शब्द | हिन्दी अर्थ | English Meaning |
| अधिवक्तॄणाम् | वकीलों के | Of advocates |
| असाधारणः | असामान्य | Extraordinary |
| आचरितवन्तः | मनाए | Observed |
| आतङ्कम् | डर | Fear |
| आन्दोलनम् | आंदोलन | Revolution |
| उद्बन्धनम् | फाँसी | Execution |
| कदाचित् | एक बार / कभी | Once / sometimes |
| चकितः | चौंका हुआ | Amazed |
| दिवम् | स्वर्ग को | To heaven |
| निर्दयः | दया रहित | Merciless |
| प्रतीकारयत्नः | प्रतिरोध का प्रयास | Attempt at retaliation |
| भुशुण्डी | बंदूक | Gun |
| व्यथितः | चिंतित / दुखी | Worried |
| विस्फोटकम् | विस्फोटक सामग्री | Explosive |
| संत्रस्तः | आतंकित | Frightened |
| पादत्राणम् | जूता / पादरक्षा | Footwear |
| पदयात्रा | पैदल यात्रा | March |
| हुतात्मा | शहीद | Martyr |
| रथविशेषः | विशेष रथ / गाड़ी | Special carriage |
| गोलिकाप्रहारः | गोली का प्रहार | Gunshot |
| प्रसन्नवदनः | प्रसन्न चेहरे वाला | Cheerful-faced |
Chapter-Wise NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada
| Chapter No. | Chapter Name |
| Chapter 1 | सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् |
| Chapter 2 | सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः |
| Chapter 3 | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः |
| Chapter 4 | न खलु वयस्तेजसो हेतुः |
| Chapter 5 | एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी |
| Chapter 6 | मनःपूतं समाचरेत् |
| Chapter 7 | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् |
| Chapter 8 | अन्नाद् आनन्दं प्रति |
| Chapter 9 | कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः |
| Chapter 10 | णमो अरिहंताणम् |
| Chapter 11 | वर्णोच्चारण-शिक्षा २ |
| Chapter 12 | अन्वयः |
| Chapter 13 | समासः |
| Chapter 14 | वाच्यम् |
| Chapter 15 | शब्दरूपाणि |
| Chapter 16 | धातुरूपाणि |
Topics Covered in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4 cover the prose lesson, grammar exercises and activity-based writing from “न खलु वयस्तेजसो हेतुः”.
- खुदीराम बोस का जन्म, परिवार, बाल्यकाल और असाधारण व्यक्तित्व
- बंग-भंग आंदोलन और बंगाल में क्रान्तिकारी चेतना का विकास
- देशभक्ति, लोकजागरण, पदयात्रा और पत्रक-वितरण की गतिविधियाँ
- सत्येन्द्रनाथ से क्रान्तिकारी प्रशिक्षण और आत्मबल का उपदेश
- शरीर, बुद्धि और मन को क्रान्तिकार्य के योग्य बनाने का विचार
- किङ्ग्ज़फोर्ड् के विरुद्ध योजना, प्रफुल्ल और खुदीराम की भूमिका
- विस्फोट, गिरफ्तारी, न्यायालय और मृत्युदण्ड का प्रसंग
- खुदीराम का निर्भय, शांत और तेजस्वी बलिदान
- संस्कृत में पूर्णवाक्येन उत्तरम् लिखने का अभ्यास
- सत्य-असत्य कथनों की पहचान और पाठाधारित reasoning
- संस्कृत संवत्सर-शब्दों को अंकों से मिलाने का अभ्यास
- चित्र-वर्णन के लिए संस्कृत वाक्य-रचना
- सन्धिच्छेद, समस्तपद और विग्रहवाक्य
- भूतकाल के रूप: लङ्-लकार, क्तवतु-प्रत्यय, स्म और क्तप्रत्यय
- चित्-प्रत्ययान्त शब्दों से अनिश्चितता व्यक्त करना
- युगल-अव्यय: यत्-इति, यदा-तदा, यद्यपि-तथापि, यावत्-तावत्
- क्रान्तिवीर, पारा-अलम्पिक प्रतिभागी और कलाकारों पर लघु लेखन
Important Concepts in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 4
इस chapter में concepts देशभक्ति, बलिदान, भूतकाल-रूप, समास और अव्यय-प्रयोग से जुड़े हैं।
| Concept | Explanation | Exam Use |
| न खलु वयस्तेजसो हेतुः | तेज और साहस उम्र पर निर्भर नहीं करते। | मुख्य भाव |
| खुदीराम बोस | तेजस्वी बालक्रान्तिवीर और हुतात्मा | पाठ-आधारित उत्तर |
| बंग-भंग आंदोलन | 1905 में बंगाल विभाजन से जनांदोलन शुरू हुआ। | इतिहास-संदर्भ |
| वन्दे मातरम् | क्रान्तिकारी चेतना और राष्ट्रभक्ति का घोष | पाठ-समझ |
| क्रान्तिकार्य | दृढ़ शरीर, तीक्ष्ण बुद्धि और निर्मल मन की आवश्यकता | विचारात्मक उत्तर |
| सन्धिच्छेद | संयुक्त शब्दों को अलग करना | Grammar |
| समस्तपद | विग्रहवाक्य से compound word पहचानना | Grammar |
| भूतकाल-रूप | लङ्, क्तवतु, स्म, क्तप्रत्यय से past tense बनाना | Grammar |
| चित्-प्रत्यय | कश्चित्, काचित्, किञ्चित् आदि से अनिश्चितता | Grammar |
| युगल-अव्यय | यदा-तदा, यद्यपि-तथापि जैसे paired connectors | वाक्य-रचना |
FAQs (Frequently Asked Questions)
इस शीर्षक का अर्थ है कि तेज, साहस और महानता उम्र पर निर्भर नहीं करते। खुदीराम बोस कम उम्र में ही असाधारण देशभक्ति, निर्भयता और बलिदान का उदाहरण बने।
खुदीराम बोस को बालक्रान्तिवीर इसलिए कहा गया है क्योंकि वे बहुत कम आयु में ही क्रांतिकारी गतिविधियों से जुड़ गए थे। उन्होंने बंग-भंग आंदोलन, लोकजागरण और अंग्रेजी शासन के विरोध में सक्रिय भूमिका निभाई।
सत्येन्द्रनाथ ने खुदीराम को बताया कि क्रान्तिकार्य के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार जैसी तीक्ष्ण और मन गंगाजल जैसा निर्मल होना चाहिए। यह उपदेश क्रांतिकारी जीवन की तैयारी को दर्शाता है।
मृत्युदण्ड सुनकर खुदीराम के चेहरे पर भय या दुख नहीं था। उनके चेहरे पर प्रसन्नता, शांति, तृप्ति और तेज दिखाई दे रहा था। यह देखकर न्यायाधीश और अंग्रेज अधिकारी भी चकित रह गए।
इस chapter में सन्धिच्छेद, समस्तपद, लङ्-लकार, क्तवतु-प्रत्यय, स्म-प्रयोग, क्तप्रत्यय, चित्-प्रत्ययान्त पद और युगल-अव्यय जैसे अभ्यास आते हैं।