NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5
“एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी” पाठ में कक्षा-संवाद के माध्यम से कृत्रिम बुद्धि, उसके उपयोग, सीमाएँ, लाभ, जोखिम और नैतिक प्रयोग पर चर्चा की गई है।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 में पूर्णवाक्येन उत्तरम्, मेलनम्, रिक्तस्थानपूर्ति, शब्दजाल, शुद्ध-अशुद्ध, चित्र-वर्णन, कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य और विभक्ति-अभ्यास हल किए गए हैं।
आज के विज्ञानयुग में कृतकबुद्धिः यानी Artificial Intelligence केवल तकनीकी शब्द नहीं, बल्कि शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, वित्त, मनोरंजन और सामान्य जीवन का सक्रिय उपकरण बन चुकी है। इस पाठ में शिक्षक और विद्यार्थी बातचीत के माध्यम से ChatGPT, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI, deepfake, dataset, machine learning और AI ethics जैसे विषयों को सरल संस्कृत में समझते हैं। पाठ का मुख्य संदेश स्पष्ट है—कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी है, स्वामी नहीं।
Key Takeaways
- पाठ का नाम: एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- मुख्य विषय: कृतकबुद्धि, मानवबुद्धि, दत्तांश, यन्त्राधिगम, उपयोग, सीमाएँ और नैतिकता
- मुख्य संदेश: AI मनुष्य की सहायक है, शिक्षक या मानव-विवेक का विकल्प नहीं
- मुख्य अभ्यास: पूर्णवाक्येन उत्तरम्, मेलनम्, रिक्तस्थानपूर्ति, शब्दजाल, शुद्ध-अशुद्ध, कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 Structure 2026
| Section | Text / Skill Area | Main Question Type |
| अभ्यासाद् जायते सिद्धिः | textbook exercises | पूर्णवाक्य उत्तर, मेलनम्, रिक्तस्थानपूर्ति |
| तकनीकी शब्दावली | AI tools, dataset, deepfake, bias, machine learning | शब्दार्थ और concept clarity |
| व्याकरण | पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य | Grammar practice |
| गतिविधियाँ | चित्र-वर्णन, उपकरण-संग्रह, क्षेत्रानुसार AI tools | Writing और project tasks |
| स्वाध्याय | बुद्धि-पर्याय और AI tools | Vocabulary और application |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5: एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari NCERT Solutions में उत्तर पुस्तक के अभ्यास क्रम में दिए गए हैं। यह section विद्यार्थियों को Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 Question Answer को textbook-based format में समझने में मदद करता है।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
1. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
(क) कृतकबुद्धिः का अस्ति?
उत्तर: यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः इति वैज्ञानिकाः मन्यन्ते।
हिंदी अर्थ: जिसके द्वारा अचेतन यंत्र मानव-बुद्धि की तरह कार्य करते हैं, उसे वैज्ञानिक कृतकबुद्धि कहते हैं।
(ख) अध्यापकः कृतकबुद्धेः कानि उदाहरणानि उक्तवान्?
उत्तर: अध्यापकः चैट-जीपीटी, सिरि, एलेक्सा, गूगल-मानचित्रं, जेमिनि, मेटा-कृतकबुद्धिः, परप्लेक्सिटि च इत्यादीनि कृतकबुद्धेः उदाहरणानि उक्तवान्।
हिंदी अर्थ: अध्यापक ने ChatGPT, Siri, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI और Perplexity आदि को AI के उदाहरण बताए।
(ग) यन्त्राणि कथं शिक्ष्यन्ते?
उत्तर: यन्त्राणि यन्त्राधिगमेन, गहनाधिगमेन च प्रशिक्ष्यन्ते।
हिंदी अर्थ: यंत्र machine learning और deep learning से प्रशिक्षित किए जाते हैं।
(घ) ‘डेटासेट्’ केषां पाठशाला अस्ति?
उत्तर: ‘डेटासेट्’ कृतकबुद्धियन्त्राणां पाठशाला अस्ति।
हिंदी अर्थ: dataset AI यंत्रों की पाठशाला है।
(ङ) कृतकबुद्धिः कुत्र प्रयुज्यते?
उत्तर: कृतकबुद्धिः शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, न्यायालये, सञ्चारे, वित्ते, कलासङ्गीतक्षेत्रे, मनोरञ्जनादिषु च क्षेत्रेषु प्रयुज्यते।
हिंदी अर्थ: AI शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, संचार, वित्त, कला-संगीत और मनोरंजन आदि क्षेत्रों में प्रयोग होती है।
(च) शिक्षायां कृतकबुद्धेः उपयोगः कथं भवति?
उत्तर: शिक्षायां दीक्षा, स्वयम्, सर्वेषां कृते कृतकबुद्धिः, पी.एम. ई-विद्या, संशयनिराकरणार्थं चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि च कृतकबुद्धेः उपयोगाः सन्ति।
हिंदी अर्थ: शिक्षा में DIKSHA, SWAYAM, AI for All, PM e-Vidya, doubt-solving chatbots और translation tools AI के उपयोग हैं।
(छ) यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि का समस्या भवति?
उत्तर: यदि अशुद्धः अथवा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः दीयते, तर्हि कृतकबुद्धिः अपि त्रुटिं करोति, निष्कर्षाः च पक्षपातयुक्ताः भवन्ति। एषः दोषः पूर्वग्रहः इति कथ्यते।
हिंदी अर्थ: यदि गलत या biased data दिया जाए, तो AI भी गलती करती है और निष्कर्ष biased हो जाते हैं। इसे पूर्वग्रह कहते हैं।
(ज) कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन कीदृशं भयम् अस्ति?
उत्तर: कृतकबुद्धेः दुरुपयोगेन साइबर-अपराधाः, डीप-फेक्, मिथ्याचित्राणि, मिथ्याध्वनयः च इत्यादीनां भयम् अस्ति।
हिंदी अर्थ: AI के दुरुपयोग से cyber crimes, deepfake, fake images और fake voices का खतरा है।
(झ) ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इति वाक्यस्य कः अर्थः?
उत्तर: ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् कृतकबुद्धिः अस्माकं साहाय्यं कुर्यात्, किन्तु मानवविवेकस्य, नैतिकतायाः, निर्णयशक्तेः च स्थानं न गृह्णीयात्।
हिंदी अर्थ: AI हमारी सहायक होनी चाहिए, लेकिन वह मानव-विवेक, नैतिकता और निर्णय-क्षमता का स्थान नहीं लेनी चाहिए।
2. मेलनं कुरुत — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य यथोचितं विकल्पं चिनुत
| स्तम्भः अ | सही उत्तर | स्तम्भः ब |
| (क) चैट-जीपीटी | 4 | संवादयन्त्रम् |
| (ख) डीप-फेक् | 7 | मिथ्याचित्रस्य निर्माणम् |
| (ग) शिक्षकः | 1 | नैतिकतायाः शिक्षां करोति |
| (घ) एलेक्सा | 6 | गीतं गायति, दीपं प्रकाशितं करोति च |
| (ङ) डेटासेट् | 9 | यन्त्रपाठशालायाः नाम |
| (च) दीक्षा | 2 | ए.आई. आधारित-शिक्षाप्रणाली |
| (छ) अपूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् | 10 | अपराधशमनाय प्रयोगः |
| (ज) गूगल मानचित्रम् | 3 | पथनिर्देशनं करोति |
| (झ) पूर्वग्रहः | 5 | पक्षपातयुक्तं प्रशिक्षणफलम् |
| (ञ) दॅल्ल्-ई | 8 | चित्रोत्पादनाय ए.आई. अनुप्रयोगः |
3. अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
मञ्जूषा: कृतकबुद्धिः, डेटासेट्, शिक्षकः, डीप-फेक्, सम्वादयन्त्रम्, कृषिक्षेत्रे, प्रशिक्षणम्, पूर्वग्रहः, नैतिकता
(क) यन्त्राणां शिक्षणाय __________ नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
उत्तर: डेटासेट्।
पूर्ण वाक्य: यन्त्राणां शिक्षणाय डेटासेट् नामकः दत्तांशसमूहः उपयुज्यते।
(ख) चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि __________ इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
उत्तर: कृतकबुद्धिः।
पूर्ण वाक्य: चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि इत्यादीनि कृतकबुद्धिः इत्यस्य उदाहरणानि सन्ति।
(ग) यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः __________ इति उच्यते।
उत्तर: सम्वादयन्त्रम्।
पूर्ण वाक्य: यः मनुष्यवत् प्रश्नोत्तरं करोति, सः सम्वादयन्त्रम् इति उच्यते।
(घ) यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि __________ करोति।
उत्तर: पूर्वग्रहः।
पूर्ण वाक्य: यदा पक्षपातयुक्तः दत्तांशः प्रयुज्यते तर्हि कृतकबुद्धिः अपि पूर्वग्रहं करोति।
(ङ) __________ सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयन्ति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
उत्तर: शिक्षकः।
पूर्ण वाक्य: शिक्षकः सदैव करुणां, विवेकं च शिक्षयति, कृतकबुद्धिः तु तस्य सहायिका अस्ति।
(च) कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन __________ प्राप्नुवन्ति।
उत्तर: प्रशिक्षणम्।
पूर्ण वाक्य: कृतकबुद्धिः यन्त्राणि अभ्यासेन प्रशिक्षणं प्राप्नुवन्ति।
(छ) मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः __________ इति कथ्यते।
उत्तर: डीप-फेक्।
पूर्ण वाक्य: मिथ्याचित्रं, मिथ्यावाणी च यदि कृतकबुद्ध्या निर्मीयते तर्हि सः दोषः डीप-फेक् इति कथ्यते।
(ज) ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च __________ भवति।
उत्तर: कृषिक्षेत्रे।
पूर्ण वाक्य: ड्रोनस्य माध्यमेन बीज-वपनं, भूमिक्षमतापरीक्षणं च कृषिक्षेत्रे भवति।
(झ) यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि __________ हानिं प्राप्नोति।
उत्तर: नैतिकता।
पूर्ण वाक्य: यदा कृतकबुद्धिः विवेकहीनतया उपयुज्यते तर्हि नैतिकता हानिं प्राप्नोति।
4. पाठे आगतानां शब्दानाम् आधारेण शब्दजालम्
(क) शब्दजाले प्राप्तानि पदानि लिखत।
उत्तर:
- कृतकबुद्धिः
- गूगलमानचित्रम्
- डीपफेक्
- दीक्षा
- सिरि
- डेटासेट्
- यन्त्राधिगमः
- चैटबोट्
- एलेक्सा
- डिजिटल्
- गूगल्
- चैटजीपीटी
5. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा शुद्धम् अशुद्धं वा चिनुत
(क) आर्यः यशिका च विद्यालये कृतकबुद्धेः उपयोगं कुरुतः।
उत्तर: शुद्धम्।
(ख) कृतकबुद्धिः केवलं विनोदानुकूलम् उपकरणम् अस्ति।
उत्तर: अशुद्धम्।
तर्क: कृतकबुद्धिः शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्याय, वित्त और अन्य क्षेत्रों में भी उपयोगी है।
(ग) अथर्वः अपि शिक्षायां कृतकबुद्धेः प्रयोगं करोति।
उत्तर: शुद्धम्।
(घ) अक्षतः चैटबोट् इत्यस्य साहाय्येन उपन्यासलेखनं करोति।
उत्तर: अशुद्धम्।
(ङ) ए.आइ. डीप-फेक् इत्यपि कश्चन दुरुपयोगः अस्ति।
उत्तर: शुद्धम्।
(च) आर्यः चित्रनिर्माणाय कृतकबुद्धेः साहाय्यं प्राप्नोति।
उत्तर: शुद्धम्।
(छ) शिक्षकः गम्भीरतया चैटबोट्-वाक्यानां मूल्याङ्कनं करोति।
उत्तर: शुद्धम्।
6. एतत् चित्रम् आधारीकृत्य संस्कृतभाषायां पञ्च वाक्यानि रचयत
(क) चित्र-वर्णनम् — पञ्च वाक्यानि
उत्तर:
- चित्रे छात्राः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
- शिक्षकः छात्रेभ्यः कृतकबुद्धेः विषये बोधयति।
- फलकस्य उपरि ए.आई. इति लिखितम् अस्ति।
- छात्राः जिज्ञासया प्रश्नान् पृच्छन्ति।
- कृतकबुद्धिः शिक्षायां साहाय्यं करोति।
7. अधोलिखित-वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चिनुत
| वाक्यम् | कर्तृपदम् | क्रियापदम् |
| (क) आर्यः सङ्गणकस्य उपयोगं कुर्वन् आसीत्। | आर्यः | कुर्वन् आसीत् |
| (ख) यशिका कृतकबुद्धेः उपयुक्तानाम् उपयोगान् वर्णयति। | यशिका | वर्णयति |
| (ग) शिक्षकः बालेभ्यः सतर्कतायाः आवश्यकतां सूचयति। | शिक्षकः | सूचयति |
| (घ) अथर्वः अपि कस्यचित् रोबोटिक्-यन्त्रस्य ज्ञानं दत्तवान्। | अथर्वः | दत्तवान् |
| (ङ) वेदः अपि कृतकबुद्धेः दोषान् विवेचयति। | वेदः | विवेचयति |
8. अधोलिखितेषु वाक्येषु विशेषणं विशेष्यं च चिनुत
| वाक्यम् | विशेषणम् | विशेष्यम् |
| (क) अद्यतनं सङ्गणकयन्त्रम् अतिसक्रियम् अस्ति। | अद्यतनम् / अतिसक्रियम् | सङ्गणकयन्त्रम् |
| (ख) वेदस्य गवेषणं गम्भीरम् आसीत्। | गम्भीरम् | गवेषणम् |
| (ग) यशिकायाः प्रस्तुतिः सुबोधा आसीत्। | सुबोधा | प्रस्तुतिः |
| (घ) शिक्षकस्य सन्देशः सुस्पष्टः आसीत्। | सुस्पष्टः | सन्देशः |
| (ङ) आर्यस्य दृष्टिकोणः आधुनिकः आसीत्। | आधुनिकः | दृष्टिकोणः |
अत्र इदम् अवधेयम्
पञ्चमी विभक्तिः
(क) पञ्चमी विभक्तिः कदा प्रयुज्यते?
उत्तर: पञ्चमी विभक्तिः ‘कस्मात्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। एषा वियोगं, कारणम्, अपसरणं च सूचयति।
उदाहरण:
- मूषकः बिडालात् बिभेति।
- छात्रः विद्यालयात् आगतः।
- दुर्जनः मूर्खतया धर्मात् भ्रष्टः।
षष्ठी विभक्तिः
(क) षष्ठी विभक्तिः कदा प्रयुज्यते?
उत्तर: षष्ठी विभक्तिः ‘कस्य?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। एषा सम्बन्धं, स्वामित्वम्, अंशं, विषयं च दर्शयति।
उदाहरण:
- मम मित्रम्।
- बालकस्य पुस्तकम्।
- शरीरस्य ऊर्ध्वभागे हृदयं मस्तिष्कं च स्तः।
- फलस्य स्वादः रुचिकरः।
सप्तमी विभक्तिः
(क) सप्तमी विभक्तिः कदा प्रयुज्यते?
उत्तर: सप्तमी विभक्तिः ‘कस्मिन्?’ इत्यस्य उत्तररूपेण प्रयुज्यते। एषा स्थानं, कालम्, आधारं च बोधयति।
उदाहरण:
- विद्यालये पठति।
- प्रभाते सूर्यः उदेति।
- भूमौ पादपाः रोहन्ति।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
1. बुद्धिः इत्यर्थे अमरकोषे उक्ताः पर्यायवाचकाः शब्दाः
(क) बुद्धि शब्द के पर्याय लिखिए।
उत्तर: अमरकोष में बुद्धि के अनेक पर्यायवाची शब्द बताए गए हैं।
| शब्द | अर्थ |
| मनीषा | बुद्धि / विचार-शक्ति |
| धिषणा | प्रज्ञा |
| धीः | बुद्धि |
| प्रज्ञा | विवेकपूर्ण ज्ञान |
| शेमुषी | बुद्धि |
| मतिः | विचार |
| प्रेक्षा | समझ / दृष्टि |
| उपलब्धिः | बोध |
| चित् | चेतना |
| संवित् | ज्ञान |
| प्रतिपत् | समझ |
| ज्ञप्तिः | जानकारी |
| चेतना | conscious awareness |
| मेधा | धारणाशक्ति |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
1. अधोलिखितेषु क्षेत्रेषु कृतकबुद्ध्या युक्तानाम् उपकरणानां, तन्त्राणाम्, अनुप्रयोगाणां च क्षेत्रानुसारं नामानि सङ्गृह्य लिखत
(क) क्षेत्रानुसारं कृतकबुद्धिः-उपकरणानि लिखत।
उत्तर:
| क्षेत्रम् | कृतकबुद्ध्या युक्तानि उपकरणानि / तन्त्राणि |
| शिक्षाक्षेत्रे | दीक्षा, स्वयम्, AI for All, चैटबोट्, भाषानुवादोपकरणानि |
| चिकित्साक्षेत्रे | रोबोटिक्-सर्जरी, रश्मिपरीक्षणविद्या, रोग-पूर्वज्ञान-तन्त्राणि |
| वाणिज्ये | ग्राहक-चैटबोट्, सिफारिश-प्रणाली, डिजिटल-वित्त-विश्लेषणम् |
| सैन्यक्षेत्रे | ड्रोन, मुखपरिचयप्रणाली, सुरक्षा-निगरानी-तन्त्राणि |
| कृषिक्षेत्रे | ड्रोनमाध्यमेन बीज-वपनम्, कीटनिरीक्षणम्, भूमिक्षमतापरीक्षणम् |
| मनोरञ्जनक्षेत्रे | संगीत-सिफारिश-तन्त्राणि, चित्रनिर्माण-ए.आई., वीडियो-संपादन-उपकरणानि |
| वास्तुकलाक्षेत्रे | 3D-डिजाइन-तन्त्राणि, स्मार्ट-बिल्डिंग-योजना |
| विधिक्षेत्रे | दस्तावेज-विश्लेषणम्, अन्वेषण-सहायक-तन्त्राणि, पूर्वानुमेय-नियन्त्रणम् |
| सामान्यजीवनक्षेत्रे | एलेक्सा, सिरि, गूगल-सहायकम्, गूगल-मानचित्रम्, स्मार्ट-कारयानम् |
(ख) “कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी” विषय पर लघु लेख लिखिए।
उत्तर:
कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
कृतकबुद्धिः आधुनिकविज्ञानस्य महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति। अनया यन्त्राणि मानववत् चिन्तयन्ति, प्रश्नानाम् उत्तराणि ददति, मार्गदर्शनं कुर्वन्ति, चित्राणि रचयन्ति, भाषानुवादं च कुर्वन्ति। शिक्षायां, चिकित्सायां, कृषिक्षेत्रे, वित्ते, न्यायालये, सञ्चारे च अस्याः बहु उपयोगः अस्ति।
किन्तु कृतकबुद्धिः मनुष्यस्य विकल्पः न अस्ति। शिक्षकः करुणां, विवेकं, अनुशासनं, नैतिकतां च शिक्षयति। कृतकबुद्धिः केवलं उपकरणम् अस्ति। यदि विवेकपूर्वकं प्रयुज्यते, तर्हि मानवजीवनं सुगमं, सुरक्षितं, श्रेयस्करं च भविष्यति।
(ग) डीप-फेक् इत्यस्य विषये पञ्च वाक्यानि लिखत।
उत्तर:
- डीप-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति।
- अस्मिन् मुखं वाणी च मिथ्या रूपेण प्रस्तूयते।
- अस्य उपयोगः उपहासाय, अपराधाय, भ्रमोत्पादनाय च भवितुं शक्नोति।
- डीप-फेक् इत्यस्मात् समाजे साइबर-अपराधस्य भयम् अस्ति।
- अतः कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिकता, आत्मनियन्त्रणं च आवश्यकम्।
शब्द-संपदा
यह section Esha Sa Kritakabuddhih Manavabuddheh Sahakari summary और पाठ-समझ में आने वाले कठिन शब्दों के अर्थ समझाता है।
| शब्द | हिन्दी अर्थ | English Meaning |
| अध्येतुम् | अध्ययन करने के लिए | For studying |
| अधिगृह्णन्ति | अधिग्रहण करते हैं | Acquire |
| अपराधशमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए | For reducing crime |
| अर्हन्ति | योग्य होते हैं | Deserve |
| कृतकबुद्धिः | कृत्रिम बुद्धि | Artificial Intelligence |
| चिकित्सायाम् | चिकित्सा में | In medicine |
| डीप-फेक् | AI-generated fake media | Deepfake |
| तन्त्रांशः | सॉफ्टवेयर | Software |
| दत्तांशः | आँकड़े / data | Data |
| नैतिकता | नैतिक मूल्य | Ethics |
| परीक्षणम् | जाँच-पड़ताल | Examination |
| पूर्वग्रहः | पूर्वपक्षपात | Bias |
| प्रशिक्षयन्ति | प्रशिक्षण देते हैं | They train |
| प्रतिस्पर्धिनी | प्रतियोगी | Competitor |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः | तकनीकी विशेषज्ञ | Technology experts |
| रश्मिपरीक्षणविद्या | किरण-विज्ञान चिकित्सा | Radiology |
| वाञ्छामः | हम इच्छा करते हैं | We wish |
| वित्ते | वित्त क्षेत्र में | In finance |
| संवादोपकरणम् | संवाद साधन | Communication tool |
| सहकरी | सहयोगी | Helper |
| यन्त्राधिगमः | मशीन लर्निंग | Machine learning |
| गहनाधिगमः | डीप लर्निंग | Deep learning |
| मुखपरिचयप्रणाली | चेहरा पहचान प्रणाली | Facial recognition system |
Chapter-Wise NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada
| Chapter No. | Chapter Name |
| Chapter 1 | सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् |
| Chapter 2 | सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः |
| Chapter 3 | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः |
| Chapter 4 | न खलु वयस्तेजसो हेतुः |
| Chapter 5 | एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी |
| Chapter 6 | मनःपूतं समाचरेत् |
| Chapter 7 | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् |
| Chapter 8 | अन्नाद् आनन्दं प्रति |
| Chapter 9 | कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः |
| Chapter 10 | णमो अरिहंताणम् |
| Chapter 11 | वर्णोच्चारण-शिक्षा २ |
| Chapter 12 | अन्वयः |
| Chapter 13 | समासः |
| Chapter 14 | वाच्यम् |
| Chapter 15 | शब्दरूपाणि |
| Chapter 16 | धातुरूपाणि |
Topics Covered in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5 cover the classroom dialogue, grammar exercises and activity-based writing from “एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी”.
- कृतकबुद्धिः की मूल अवधारणा और मानवबुद्धि से उसका संबंध
- ChatGPT, Siri, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI और Perplexity जैसे AI tools
- सङ्कुचितकृतकबुद्धिः, सामान्यकृतकबुद्धिः और अत्युत्कृष्टकृतकबुद्धिः के प्रकार
- यन्त्राधिगम, गहनाधिगम और डेटासेट् के माध्यम से यंत्रों का प्रशिक्षण
- शिक्षा में AI tools: DIKSHA, SWAYAM, PM e-Vidya, chatbots और translation tools
- शिक्षक की भूमिका, मानवीय मूल्य, करुणा, अनुशासन और व्यवहारज्ञान
- चिकित्सा, कृषि, अपराधशमन, वित्त, न्यायालय, संचार और मनोरंजन में AI का उपयोग
- Deepfake, cyber crime, data bias, पूर्वग्रह और AI ethics की समझ
- कृतकबुद्धि-साक्षरता, नैतिक प्रशिक्षण, सरकारी नियंत्रण और आत्मनियन्त्रण
- पूर्णवाक्येन उत्तरम्, मेलनम् और रिक्तस्थानपूर्ति का अभ्यास
- AI-related Sanskrit vocabulary और शब्दजाल गतिविधि
- शुद्ध-अशुद्ध वाक्यों की पहचान और पाठाधारित reasoning
- चित्र-वर्णन के लिए संस्कृत वाक्य-रचना
- कर्तृपद-क्रियापद और विशेषण-विशेष्य की पहचान
- पञ्चमी, षष्ठी और सप्तमी विभक्ति के प्रयोग
- AI tools को शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, विधि और सामान्य जीवन के क्षेत्रों से जोड़ना
Important Concepts in NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 5
इस chapter में concepts कृत्रिम बुद्धि, नैतिकता, डिजिटल साक्षरता और संस्कृत व्याकरण से जुड़े हैं।
| Concept | Explanation | Exam Use |
| कृतकबुद्धिः | अचेतन यंत्रों का मानवबुद्धि की तरह कार्य करना | मुख्य भाव |
| मानवबुद्धेः सहकरी | AI मनुष्य की सहायक है, विकल्प या स्वामी नहीं | विचारात्मक उत्तर |
| डेटासेट् | AI यंत्रों की “पाठशाला” या training data | रिक्तस्थान / मेलनम् |
| यन्त्राधिगमः | machine learning के माध्यम से यंत्रों का सीखना | शब्दार्थ |
| पूर्वग्रहः | पक्षपातयुक्त data से पक्षपातपूर्ण निष्कर्ष | पाठ-समझ |
| डीप-फेक् | AI से बना मिथ्या चित्र, दृश्य या ध्वनि | साइबर सुरक्षा |
| शिक्षकः | मानवीय मूल्य, करुणा, अनुशासन और विवेक का स्रोत | तुलना |
| पञ्चमी विभक्ति | कारण, वियोग, अपसरण के लिए | Grammar |
| षष्ठी विभक्ति | संबंध, स्वामित्व, अंश और विषय के लिए | Grammar |
| सप्तमी विभक्ति | स्थान, काल और आधार के लिए | Grammar |
| विशेषण-विशेष्य | adjective और noun का संबंध | Grammar |
| कर्तृ-क्रिया | वाक्य में करने वाला और क्रिया पहचानना | Grammar |
FAQs (Frequently Asked Questions)
कृतकबुद्धिः को “मानवबुद्धेः सहकरी” इसलिए कहा गया है क्योंकि यह मनुष्य के काम को आसान बनाती है। यह प्रश्नों के उत्तर दे सकती है, अनुवाद कर सकती है, चित्र बना सकती है, मार्ग दिखा सकती है और अलग-अलग क्षेत्रों में सहायता कर सकती है। लेकिन यह मानव-विवेक, नैतिकता और अनुभव का स्थान नहीं ले सकती।
पाठ में ChatGPT, Siri, Alexa, Google Maps, Gemini, Meta AI, Perplexity, DIKSHA, SWAYAM, chatbots और image-generation tools जैसे उदाहरणों से कृतकबुद्धिः को समझाया गया है।
‘डेटासेट्’ को AI यंत्रों की पाठशाला इसलिए कहा गया है क्योंकि यंत्र उसी data से सीखते हैं जो उन्हें प्रशिक्षण के लिए दिया जाता है। यदि data सही, विविध और संतुलित हो, तो AI बेहतर उत्तर देती है। यदि data गलत या पक्षपातयुक्त हो, तो उसके उत्तर भी गलत या biased हो सकते हैं।
AI जानकारी दे सकती है, लेकिन शिक्षक करुणा, विवेक, अनुशासन, नैतिकता और व्यवहारज्ञान सिखाता है। विद्यार्थी की स्थिति समझना, भावनात्मक सहयोग देना और सही दिशा दिखाना शिक्षक की भूमिका है।
Deepfake AI से बना ऐसा झूठा चित्र, वीडियो या आवाज़ हो सकता है जो असली जैसा लगता है। इससे किसी व्यक्ति की छवि खराब की जा सकती है, अफवाह फैलाई जा सकती है या साइबर-अपराध किए जा सकते हैं।